🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:52:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोप्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोप्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोप्य

अर्थ: क्रोध करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: क्रोधे

अंग्रेज़ी: to be angry

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — कुप् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — कुप् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. कोप्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. कोप्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कुप् (दिवादिगण) · अर्थ: क्रोध करना (क्रोधे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकुप्यतिकुप्यतःकुप्यन्ति
मध्यमकुप्यसिकुप्यथःकुप्यथ
उत्तमकुप्यामिकुप्यावःकुप्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: कुप्यति · लिट्: चुकोप · लुट्: कोपिता · लृट्: कोपिष्यति · लोट्: कुप्यतात् · लङ्: अकुप्यत् · विधिलिङ्: कुप्येत् · आशीर्लिङ्: कुप्यात् · लुङ्: अकुपत् · लृङ्: अकोपिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कोपन · ण्वुल्: कोपकः · तृच्: कोपिता · ण्यत्: कोप्यः · तव्य: कोपितव्यः · अनीयर्: कोपनीयः · क्त: कुपितः · क्तवतु: कुपितवान् · शतृ: कुप्यन् · स्य-शतृ: कोपिष्यन् · क्त्वा: कुपित्वा · ल्यप्: प्रकुप्य · तुमुन्: कोपितुम् · णमुल्: कोपम् · घञ्: कोपः · क्तिन्: कुप्ति · क्वसु: चुकुप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कुप्
कुप्
kup
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कुप् cl. 4. P. Ā. कुप्यति, ˚ते (perf. चुकोप), to be moved or excited or agitated, Suśr.; BhP.; to swell, heave or boil with rage or emotion, be angry, be angry with (dat.; also gen., once [R. i, 49, 7] acc.; or with उपरि and gen., e.g. तस्मै or तस्य or तस्योपरि चुकोप, he was angry with him), MBh. &c.: Caus. P. कोपयति, to move, shake, agitate, RV. i, 54, 4; v, 57, 3; x, 44, 8; Suśr.; P. Ā. कोपयति, ˚ते, to cause to swell with anger, provoke, make angry, MBh. &c.;
कुप् [cf. Lat. cupio; Eng. hope; Germ. hoffe.]
2. कुप् cl. 10. P. कोपयति, ‘to speak’ or ‘to shine’, Dhātup. xxxiii, 106;
कुप् [cf. Hib. cubhas, ‘word, promise’, Lat. nun-cupo; Goth. huf, ‘to lament’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (291,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुप् {vI.v} {c4c} P. (कुप्यति, चुकोप, अकुपत्, कोपितुं, कुपित) 1 To be angry, (generally with the dat. of the person who is the object of anger, but sometimes with the acc. or gen. also); कुप्यतिं हितवादिने K. 108; कुपितश्चंद्रगुप्तश्चाणक्यस्योपरि Mu. 2; M. 3. 21; U. 7; चुकोप तस्मै स भृशं R. 3. 56. --2 To be excited, to gather strength, be virulent; as in दोषाः प्रकुप्यंति Suśr. --Caus. (कोपयति-ते) 1 To provoke, irritate; to excite, agitate. --2 To stir up. {vII.v} {c10c} U. 1 To shine. --2 To speak.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0409-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोप्यअव्यय — कुप् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — कुप् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | कोप्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोप्य 📚 ➤ क्रोध करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: क्रोधे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कुप् 📚cl. 4. P. Ā. कुप्यति, ˚ते (perf. चुकोप), to be moved or excited or agi…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • कोप्य: कुप् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें