🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:01:51 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोशला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कोशलाः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कोशलाः

अर्थ: एक देश और उसके निवासियों का नाम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कोशल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. कोशल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कोशल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकोशलःकोशलौकोशलाः
द्वितीयाकोशलम्कोशलौकोशलान्
तृतीयाकोशलेनकोशलाभ्याम्कोशलैः
चतुर्थीकोशलायकोशलाभ्याम्कोशलेभ्यः
पञ्चमीकोशलात् / कोशलाद्कोशलाभ्याम्कोशलेभ्यः
षष्ठीकोशलस्यकोशलयोःकोशलानाम्
सप्तमीकोशलेकोशलयोःकोशलेषु
सम्बोधनहे कोशलहे कोशलौहे कोशलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कोशल
कोशल
kośala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोशल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सरयू या घाघरा नदी के दोनों तटों पर का देश । विशेष—उत्तर तटवाले को उत्तर कोशल और तटवाले कों दक्षिण कोशल कहते हैं । किसी पुराण में इस देश के पाँच खंड और किसी में सात खंड बतलाए गए हैं । प्राचीन काल में इस देश की राजधानी । अयोध्या थी ।
२. उपर्युक्त देश में बसनेवाली क्षत्रिय जाति ।
३. अयोध्या नगर ।
४. एक राग जिसमें गांधार और धैवत तो कोमल और शेष सब शुद्ध स्वर लगते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोस(श)लः (pl.) N. of a country and its people; पितुरनंतरमुत्तरकोसलान् R. 9. 1; 3. 5; 6. 71; मगधकोसलकेकयशासिनां दुहितरः 9. 17.
कोशल N. of a country situated, according to the Rāmāyaṇa, along the banks of the Sarayū (or Gogrā). It was divided into ‘Uttara-Kośala’ and ‘Dakṣiṇa Kośala.’ The former is also called ‘Ganda’, and it must have therefore signified the country north of Ayodhyā comprising Gaṇḍa and Baraitch. Aja, Daśaratha &c. are said to have ruled over this province. At the time of Rāma's death his two sons Kuśa and Lava reigned respectively at Kuśāvatī in southern Kośala in the defiles of the Vindhyas, and at Śrāvastī in northern Kośala.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0427-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोशलः, पुं स्त्री, (कुश् + “वृषादित्वात्” उणां । १ । १०८ । कलः बाहुलकात् गुणः ।) अयोध्यानगरी । इति शब्दमाला उणादिकोषश्च । मूर्द्धन्यमध्यो- ऽप्ययम् । (यथा, रामायणे । १ । ५ । ५ । “कोशलो नाम मुदितः स्फीतो जनपदो महान् । निविष्टः सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-205-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कोशल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कोशलाःकोशल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: कोशल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कोशलाः 📚 ➤ एक देश और उसके निवासियों का नाम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कोशल 📚सरयू या घाघरा नदी के दोनों तटों पर का देश । विशेष—उत्तर तटवाले को उत्त…🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें