🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:52:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कोह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कः+ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कः

अर्थ: क्या

संस्कृत: प्रश्नवाचकं सर्वनाम · पर्याय: अर्तन, ऋतीया, हृणीया, घृणा

अंग्रेज़ी: What

व्युत्पत्ति: कि+डिमु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. किम् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. का (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कै + अच्
  3. का (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कै + अच्
  4. का (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: कै + अच्
  5. क (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — किम् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकःकौके
द्वितीयाकम्कौकान्
तृतीयाकेनकाभ्याम्कैः
चतुर्थीकस्मैकाभ्याम्केभ्यः
पञ्चमीकस्मात् / कस्माद्काभ्याम्केभ्यः
षष्ठीकस्यकयोःकेषाम्
सप्तमीकस्मिन्कयोःकेषु

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ह

अर्थ: बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्य में

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — किम्
किम्
kim
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'किम्' — प्रश्न, निन्दा ('किं राजा यो न रक्षति'?) (3.3.266) किं · राजा · यो · रक्षति
विकल्प (या/अथवा) (3.4.5) आहो · उताहो · किमुत · किमु · उत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
किम् वि॰, सर्व [सं॰]
१. क्या?
२. कौन सा? यौ॰—किमपि = कोई भी । कुछ भी । उ॰—(क) ताते गुप्त रहौं जग माहीं । हरि तजि किमपि प्रयोजन नाहीं ।—तुलसी (शब्द॰) (ख) अति हरख मन, तन पुलक, लोचन सजल कह पुनि रमा । का देहुँ तोहि त्रिलोक मँह, कपि, किमपि नहि बाणी समा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किम् ind. (fr. 1. कि, originally nom. and acc. sg. n. of 2. क, q.v.), what? how? whence? wherefore? why?
किम् is much used as a particle of interrogation like the Lat. num, an, sometimes translatable by ‘whether?’ but oftener serving only like a note of interrogation to mark a question (e.g. किं व्याधा वने ऽस्मिन् संचरन्ति, ‘do hunters roam about in this wood?’ In an interrogation the verb, if uncompounded with a preposition, generally retains its accent after किम्, Pāṇ. viii, 1, 44). To this sense may be referred the किम् expressing inferiority, deficiency, &c. at the beginning of compounds (e.g. किं-राजन्, what sort of king? i.e. a bad king, Pāṇ. ii, 1, 64; v, 4, 70)
also the किम् prefixed to verbs with a similar meaning (e.g. किम्-अधीते, he reads badly, Pāṇ. viii, 1, 44,Kāś.) किम्—उत, or किम्—उत-वा or किम्—अथवा—उत, whether—or—or, R.; Śak.; Bhartṛ. &c. (cf. उत.)
किम् is very frequently connected with other particles, as follows: किम् अङ्ग, wherefore then? RV.
अथ किम्. See अथ
किम् अपि, somewhat, to a considerable extent, rather, much more, still further, Śak.; Megh. &c.
किम् इति, why? Śak.; Kum.; Pañcat. &c.
किम्-इव, what for? Śiś. xvi, 31
किम्-उ or किम्-उत how much more? how much less? RV.; ŚBr.; MBh. &c.
किं किल, what a pity! (expressing dissatisfaction), Pāṇ. iii, 3, 146
किं-च, moreover, further, Pañcat.; Kathās. &c.
what more (expressing impatience), Śak.
किं-चन (originally -च न, negative = ‘in no way’), to a certain degree, a little, Kathās.
(with a negation) in no way, not at all, MBh. i, 6132
किं-चिद्, somewhat, a little, MBh.; R. &c.
किं तर्हि, how then? but, however, Pāṇ. ii, 2, 4, Pat.; iv, 1, 163, Kāś.
किं-तु, but, however, nevertheless (bearing the same relation to तु that किं-च bears to च), MBh.; R. &c.
किं-नु, whether indeed? (a stronger interrogative than किम् alone), MBh.; R. &c.
how much more? how much less? Bhag. i, 35
किं नु खलु, how possibly? (a still stronger interrogative), Śak.
किम् पुनर्, how much more? how much less? R.; Bhag. ix, 33 &c.
however, Bālar.
but, ib.
किं वा, whether? or whether? Śak.; Pañcat. &c.
or (often a mere particle of interrogation)
किं स्विद्, why? Kathās. xxvi, 75
a stronger interrogative than किम् alone, RV.; MBh.; Kathās.
किम् (in comp.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (282,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. किम् ind. Used for कु only at the beginning of comp. to convey the senses of ‘badness,’ ‘deterioration’, ‘defect,’ ‘blame’ or ‘censure’; e. g., किंसखा a bad friend; किन्नरः a bad or deformed man &c.; see comp. below. --Comp. --दासः a bad slave, [] or servant. --नरः a bad or deformed man; a mythical being with a human figure and the head of a horse (अश्वमुख); जयोदाहरणं बाह्वोर्गापयामास किन्नरान् R. 4. 78; Ku. 1. 8. ˚ईशः, ˚ईश्वरः {1} an epithet of Kubera. {2} a kind of musical instrument. (--री f.) {1} a female Kinnara; Me. 56. {2} a kind of lute. --पुरुषः ‘a low or despicable man’, a mythical being with a human head and the form of a horse; Ku. 1. 14. ˚ईश्वरः an epithet of Kubera. --प्रभुः a bad master or king; हितान्न यः संशृणुते स किंप्रभुः Ki. 1. 5. --राजन् a. having a bad king. (--m.) a bad king. --सखि m. (nom. sing. किंसखा) a bad friend: स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिपं Ki. 1. 5.
2 किम् pron. a. (nom. sing. कः m., का f., किम् n.) 1 Who, what, which (used interrogatively); प्रजासु कः केन पथा प्रयातीत्यशेषतो वेदितुमस्ति शक्तिः Ś. 6. 25; करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतं R. 8. 67; का खल्वनेन प्रार्थ्यमानात्मना विकत्थते V. 2; कः कोऽत्र भोः The pronoun is often used to imply ‘power or authority to do a thing’; i. e. के आवां परित्रातुं दुष्यंतमाक्रंद Ś. 1 ‘who are we &c.’, i. e. what power have we &c.; नृपसद्मनि नाम के वयं Bh. 3. 27 who are we, i. e. what position have we &c. Sometimes किं means ‘long’ as applied to time especially in combination with खलु or अपि or इव; का खलु वेला तत्रभवत्याः प्राप्तायाः Ve. 1 ‘what a time’ i. e. a long time has elapsed, &c; so कोपि कालस्तस्याआगत्य गतायाः Ratn. 3; or क इव कालः Māl. 3. --2 The neuter (किं) is frequently used with instr. of nouns in the sense of ‘what is the use of; किं स्वामिचेष्टानिरूपणेन H. 1; लोभश्चेदगुणेन । किं &c. Bh. 2. 55; किं तया दृष्टया Ś. 3; किं कुलेनोपदिष्टेन शीलमेबात्र कारणम् Mk. 9. 7. अपि, चित्, चन, चिदपि or स्वित् are often added to किं to give it an indefinite sense; विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनं Ku. 5. 30 a certain ascetic &c.; कापि तत एवागतवती Māl. 1 a certain lady; कस्यापि कोपीति निवेदितं च 1. 33; किमपि किमपि… जल्पतोरक्रमेण U. 1. 27; कस्मिंश्चिदपि महाभागधेयजन्मनि मन्मथविकारमुपलक्षितवानस्मि Māl. 1. किमपि, किंचित् ‘a little’, ‘somewhat; Y. 2. 116; U. 6. 35. किमपि also means ‘indescribable’; see [] अपि. इव is sometimes added to किम् in the sense of ‘possibly’, ‘I should like to know’; (mostly adding force and elegance to the period); विना सीतादेव्या किमिव हि न दुःखं रघुपतेः U. 6. 30; किमिव हि मधुराणां मंडनं नाकृतीनां Ś. 1. 20; see इव also. --ind. 1 A particle of interrogation; जातिमात्रेण किं कश्चिद्धन्यते पूज्यते क्वचित् H. 1. 58 ‘is any one killed or worshipped’ &c.; ततः किं what then. --2 A particle meaning ‘why’, ‘wherefore’; किमकारणमेव दर्शनं विलपंत्यै रतये न दीयते Ku. 4. 7. --3 Whether (its correlatives in the sense of ‘or’ being किं, उत, उताहो, आहोस्वित्, वा, किंवा, अथवा; see these words). --Comp. --अपि ind. {1} to some extent, somewhat, to a considerable extent. {2} inexpressibly, indescribably (as to quality, quantity, nature &c.). {3} very much, by far; किमपि कमनीयं वपुरिदं Ś. 3; किमपि भीषणं, किमपि करालं &c. --अर्थ a. having what motive or aim; किमर्थोऽयं यत्नः. --अर्थं ind. why, wherefore. --आख्य a. having what name; किमाख्यस्य राजर्षेः सा पत्नी. Ś. 7. --इति ind. why, indeed, why to be sure, for what purpose (emphasizing the question); तत्किमित्युदासते भरताः Māl. 1; किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्धकशोभि वल्कलं Ku. 5. 44. --उ, --उत {1} whether-or (showing doubt or uncertainty); किमु विषविसर्पः किमु मदः U. 1. 35; Amaru. 9. {2} why (indeed); प्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते. {3} how much more, how much less; यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता । एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयं ॥ H. Pr. 11; सर्वाविनयानामेकैकमप्येषामायतनं किमुत समवायः K. 103; R. 14. 35; Ku. 7. 65. --करः a servant, slave; अवेहि मां किंकरमष्टमूर्तेः R. 2. 35. --(रा) a female servant. (री) the wife of a servant. --कर्तव्यता, --कार्यता any situation in which one asks oneself what should be done; किंकर्तव्यतामूढः ‘being at a loss or perplexed what to do’. --कारण a. having what reason or cause. --किल ind. what a pity (expressing displeasure or dissatisfaction, P. III. 3. 151); न संभावयामि न मर्षयामि तत्रभवान् किंकिल वृषलं याजयिष्यति Sk. --क्षण a. one who says ‘what is a moment,’ a lazy fellow who does [] not value moments; H. 2. 91. --गोत्र a. belonging to what family. --च ind. moreover, and again, further. --चन ind. to a certain degree, a little. --चित् ind. to a certain degree, somewhat, a little; किंचिदुत्क्रां. तशैशवौ R. 15. 33; 2. 46, 12. 21. ˚ज्ञ a. ‘knowing little,’ a smatterer. ˚कर a. doing something, useful. ˚कालः sometime, a little time. ˚प्राण a. having a little life. ˚मात्र a. only a little. --छंदस् a. conversant with which Veda. --तनुः a species of spider. --तर्हि ind. how then, but, however. --तु ind., but, yet, however, nevertheless; अवैमि चैनामनघेति किंतु लोकापवादो बलवान्मतो मे R. 14. 40, 1. 65. --देवत a. having what deity. --नामधेय, नामन् a. having what name. --निमित्त a. having what cause or reason, for what purpose. --निमित्तम् ind. why, wherefore, --नु in
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किम्, व्य, (कु + बाहुलकात् डिम् ।) कुत्सा । (यथा गोः रामायणे । १ । २२ । २१ । “देवदानवगन्धर्व्वा यक्षाः पतगपन्नगाः । न शक्ता रावणं सोढुं किं पुनर्मानवा युधि” ॥) वितर्कः । (यथा, हितोपेदेशे । “किमनुरक्तो विरक्तो वा मयि स्वामीति ज्ञा- स्यामि तावत्” ॥) निषेधः । प्रश्नः । इतिमेदिनी ॥
किम्, त्रि, क्षेपः । वितर्कः । निन्दा । परिप्रश्नः । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः ११ । १९५ । “प्रणतं परिपृच्छेयुः साम्यं सौम्येच्छसीति किम्” ॥ किमपि अनिर्व्वचनीयम् । यथा, विष्णुपुराणे १ । १९ । ७५ । “तस्माच्च सूक्ष्मादिविशेषाणां अगोचरे यत् परमात्मरूपम् । किमप्यचिन्त्यं तव रूपमस्ति तस्मै नमस्ते पुरुषोत्तमाय” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-127-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कःकिम् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: का (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कै + अच् | का (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: कै + अच्
हअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कः 📚 ➤ क्या
संस्कृत: प्रश्नवाचकं सर्वनाम · पर्याय: अर्तन, ऋतीया, हृणीया, घृणा

ह 📚 ➤ बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्…

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
किम् 📚सर्व🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
किम्
विकल्प (या/अथवा) (३.४.५) — आहो, उताहो, किमुत, किमु, उत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
कोहकः + हविसर्ग → उ (हशि च) हशि च (६.१.११४)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें