🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:02:50 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्लमः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्लमः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्लमः

अर्थ: श्रमित होना, थकना, कुम्हलाना

संस्कृत: ग्लानौ

अंग्रेज़ी: to be fatigued, to be tired

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्लम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. क्लम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — क्लम् (दिवादिगण) · अर्थ: श्रमित होना, थकना, कुम्हलाना (ग्लानौ)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअक्लमत् / अक्लमद्अक्लमताम्अक्लमन्
मध्यमअक्लमःअक्लमतम्अक्लमत
उत्तमअक्लमम्अक्लमावअक्लमाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: क्लामति · लिट्: चक्लाम · लुट्: क्लमिता · लृट्: क्लमिष्यति · लोट्: क्लामतात् · लङ्: अक्लामत् · विधिलिङ्: क्लामेत् · आशीर्लिङ्: क्लम्यात् · लुङ्: अक्लमत् · लृङ्: अक्लमिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: क्लमन · ण्वुल्: क्लमकः · तृच्: क्लमिता · यत्: क्लम्यः · तव्य: क्लमितव्यः · अनीयर्: क्लमनीयः · क्त: क्लान्तः · क्तवतु: क्लान्तवान् · शतृ: क्लाम्यन् · स्य-शतृ: क्लमिष्यन् · क्त्वा: क्लान्त्वा · ल्यप्: प्रक्लम्य · तुमुन्: क्लमितुम् · णमुल्: क्लमम् · घञ्: क्लमः · क्तिन्: क्लान्ति · क्वसु: चक्लन्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्लम्
क्लम्
klam
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्लम् (= √ श्रम्, q.v.) cl. 1. 4. क्लामति, क्लाम्यति (Pāṇ. iii, 1, 70; vii, 3, 74 f.), to be or become fatigued, be weary or exhausted, Bhaṭṭ. v, xii, xiv, xvii, 10 and 102; Kād. : Caus. क्लामयति, to fatigue, ŚiraUp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (323,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्लम् {c1c} {c4c} P. (क्लामति, क्लाम्यति, क्लांत) 1 To be fatigued or tired, be exhausted or depressed; न चक्लाम न विव्यथे Bk. 5. 102; 14. 101. --2 To feel sorry, pine for; Ś. 6. --Caus. ( क्लमयति-ते) To fatigue, exhaust, depress, wither; U. 3. 30.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0433-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्लमःक्लम् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: क्लम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्लमः 📚 ➤ श्रमित होना, थकना, कुम्हलाना
संस्कृत: ग्लानौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्लम् 📚(= √ श्रम्, q.v.) cl. 1. 4. क्लामति, क्लाम्यति (Pāṇ. iii, 1, 70; vii, …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें