🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:30:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षित

अर्थ: मारना, जान से मारना, दुःख देना, सताना, तोड़ना

संस्कृत: हिंसायाम्

अंग्रेज़ी: to kill, to destroy, to irritate, to cause pain, to hurt, to break

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षिण् धातु (तनादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. क्षित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्षि + क्त
  3. क्षित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्षि + क्त

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — क्षिण् (तनादिगण) · अर्थ: मारना, जान से मारना, दुःख देना, सताना, तोड़ना (हिंसायाम्)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअक्षित / अक्षेणिष्टअक्षेणिषाताम्अक्षेणिषत
मध्यमअक्षिथाः / अक्षेणिष्ठाःअक्षेणिषाथाम्अक्षेणिध्वम्
उत्तमअक्षेणिषिअक्षेणिष्वहिअक्षेणिष्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: क्षिणोति · लट् (आत्मने.): क्षिणुते · लिट्: चिक्षेण · लिट् (आत्मने.): चिक्षिणे · लुट्: क्षेणिता · लुट् (आत्मने.): क्षेणिता · लृट्: क्षेणिष्यति · लृट् (आत्मने.): क्षेणिष्यते · लोट्: क्षिणुतात् · लोट् (आत्मने.): क्षिणुताम् · लङ्: अक्षिणोत् · लङ् (आत्मने.): अक्षिणुत · विधिलिङ्: क्षिणुयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): क्षिण्वीत · आशीर्लिङ्: क्षिण्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): क्षेणिषीष्ट · लुङ्: अक्षेणीत् · लुङ् (आत्मने.): अक्षित · लृङ्: अक्षेणिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अक्षेणिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: क्षेणन · ण्वुल्: क्षेणकः · तृच्: क्षेणिता · ण्यत्: क्षेण्यः · तव्य: क्षेणितव्यः · अनीयर्: क्षेणनीयः · क्त: क्षितः · क्तवतु: क्षितवान् · शतृ: क्षिण्वन् · स्य-शतृ: क्षेणिष्यन् · शानच्: क्षिण्वानः · क्त्वा: क्षित्वा · ल्यप्: प्रक्षित्य · तुमुन्: क्षेणितुम् · णमुल्: क्षेणम् · घञ्: क्षेणः · क्तिन्: क्षिति · क्वसु: चिक्षिण्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षिण्
क्षिण्
kṣiṇ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षिण् cl. 8. P. Ā. ˚णोति, णुते, = √ 4. क्षि, q.v., Dhātup. xxx, 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (328,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षिण् {c5c} U. (क्षिणोति-क्षिणुते, क्षित) To kill, hurt, injure.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0437-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षितक्षिण् धातु (तनादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: क्षित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्षि + क्त | क्षित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: क्षि + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षित 📚 ➤ मारना, जान से मारना, दुःख देना, सताना, तोड़ना
संस्कृत: हिंसायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षिण् 📚cl. 8. P. Ā. ˚णोति, णुते, = √ 4. क्षि, q.v., Dhātup. xxx, 4🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें