🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:55:08 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्षुता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्षुता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्षुता

अर्थ: छींकने वाली, छींक

संस्कृत: छिक्का · पर्याय: क्षुत, क्षव

व्युत्पत्ति: क्षु + क्विप्, तुगागमः; क्षु + क्त, क्षुत + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्षुत् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  2. क्षुता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: क्षु + क्त
  3. क्षुता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: क्षु + क्त
  4. क्षुता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: क्षु + क्त
  5. क्षुत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: क्षु + क्त
  6. क्षुता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: क्षु + क्त
  7. क्षुत (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: क्षु + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्षुत् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्षुत् / क्षुद्क्षुतौक्षुतः
द्वितीयाक्षुतम्क्षुतौक्षुतः
तृतीयाक्षुताक्षुद्भ्याम्क्षुद्भिः
चतुर्थीक्षुतेक्षुद्भ्याम्क्षुद्भ्यः
पञ्चमीक्षुतःक्षुद्भ्याम्क्षुद्भ्यः
षष्ठीक्षुतःक्षुतोःक्षुताम्
सप्तमीक्षुतिक्षुतोःक्षुत्सु
सम्बोधनहे क्षुत् / हे क्षुद्हे क्षुतौहे क्षुतः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्षुत्
क्षुत्
kṣut
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्षुत् संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. छींक ।
२. भूख । क्षुधा । यौ॰—क्षुत्क्षाम = भूख से कृश । क्षुप्तिपासा = भूख प्यास । उ॰— भाव मन की वेगयुक्त अवस्था विशेष है, वह क्षुत्पिपासा, काम वेग आदि शरीर वेगों से भिन्न है ।—रस॰, पृ॰ १६४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. क्षुत् f. a sneeze, sneezing, MārkP. xxxv, 24.
क्षुत् , क्षुत, &c. See √ 1. क्षु.
क्षुत् for 2. क्षुध्, q.v.
2. क्षुत् (in comp. for 2. क्षुध्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (330,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षुत् f., क्षुतं --ता, --तिः f. A sneeze or sneezing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0438-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुत् स्त्री क्षु--संप० भावे क्विप् । क्षुते (हाँचि) अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2380,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुत्, स्त्री, (क्षु शब्दे क्षुते च + सम्पदादित्वात् भावे क्विप् तुगागमश्च ।) क्षुतम् । इत्यमरः । २ । ६ । ५२ ॥ (धान्यविशेषः । देधान इति लोके । अस्य प- र्य्याया यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “क्षुतुघुल्वञ्चो गोजिह्वा च गुन्द्रागुल्मा गवेधुका” ॥)
क्षुत्, [ध्] स्त्री, (क्षुध् + सम्पदादित्वात् भावे क्विप् ।) क्षुधा । इत्यमरः । २ । ९ । ५४ ॥ (यथा, मार्कण्डेयपुराणे । ८ । ३५ । “तात ! तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद । क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-239-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्षुताक्षुत् (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: क्षुता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: क्षु + क्त | क्षुता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: क्षु + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्षुता 📚 ➤ छींकने वाली, छींक
संस्कृत: छिक्का · पर्याय: क्षुत, क्षव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्षुत् 📚छींक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्षुत्
छींक (२.६.५२) — क्षुत, क्षव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬