🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:46:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खर्बम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खर्बम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खर्बम्

अर्थ: जाना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: गतौ

अंग्रेज़ी: to go

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — खर्ब् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. खर्ब (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. खर्ब (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. खर्ब (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  5. खर्ब् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — खर्ब् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमखर्बतिखर्बतःखर्बन्ति
मध्यमखर्बसिखर्बथःखर्बथ
उत्तमखर्बामिखर्बावःखर्बामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: खर्बति · लिट्: चखर्ब · लुट्: खर्बिता · लृट्: खर्बिष्यति · लोट्: खर्बतात् · लङ्: अखर्बत् · विधिलिङ्: खर्बेत् · आशीर्लिङ्: खर्ब्यात् · लुङ्: अखर्बीत् · लृङ्: अखर्बिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: खर्बण · ण्वुल्: खर्बकः · तृच्: खर्बिता · ण्यत्: खर्ब्यः · तव्य: खर्बितव्यः · अनीयर्: खर्बणीयः · क्त: खर्बितः · क्तवतु: खर्बितवान् · शतृ: खर्बन् · स्य-शतृ: खर्बिष्यन् · क्त्वा: खर्बित्वा · ल्यप्: प्रखर्ब्य · तुमुन्: खर्बितुम् · णमुल्: खर्बम् · घञ्: खर्बः · क्तिन्: खर्प्ति · क्वसु: चखर्ब्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खर्ब्
खर्ब्
kharb
🔵 मोनियर-विलियम्स
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खर्ब् cl. 1. P. ˚बति, to go or move, Dhātup. xi, 27 ;
खर्ब् [cf. Old Germ. hwarb, hwarp, hwirbu, &c.; Goth. bi-hvairba, ‘to go round’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (337,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खर्बम्अव्यय — खर्ब् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: खर्ब (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | खर्ब (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खर्बम् 📚 ➤ जाना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: गतौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खर्ब् 📚cl. 1. P. ˚बति, to go or move, Dhātup. xi, 27 ;🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • खर्बम्: खर्ब् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें