🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:00:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खर्वय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खर्वय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खर्वय

अर्थ: अहंकार करना

संस्कृत: दर्पे

अंग्रेज़ी: to boast, to be egoistic, to be proud

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खर्व् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — खर्व् (भ्वादिगण) · अर्थ: अहंकार करना (दर्पे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमखर्वतात् / खर्वताद् / खर्वतुखर्वताम्खर्वन्तु
मध्यमखर्व / खर्वतात् / खर्वताद्खर्वतम्खर्वत
उत्तमखर्वाणिखर्वावखर्वाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: खर्वति · लिट्: चखर्व · लुट्: खर्विता · लृट्: खर्विष्यति · लोट्: खर्वतात् · लङ्: अखर्वत् · विधिलिङ्: खर्वेत् · आशीर्लिङ्: खर्व्यात् · लुङ्: अखर्वीत् · लृङ्: अखर्विष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: खर्वण · ण्वुल्: खर्वकः · तृच्: खर्विता · ण्यत्: खर्व्यः · तव्य: खर्वितव्यः · अनीयर्: खर्वणीयः · क्त: खर्वितः · क्तवतु: खर्वितवान् · शतृ: खर्वन् · स्य-शतृ: खर्विष्यन् · क्त्वा: खर्वित्वा · ल्यप्: प्रखर्व्य · तुमुन्: खर्वितुम् · णमुल्: खर्वम् · घञ्: खर्वः · क्तिन्: खर्ति · क्वसु: चखर्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खर्व्
खर्व्
kharv
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
महापद्म, पद्म, शंख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द, नील और खर्व (1.1.87) महापद्म · पद्म · शंख · मकर · कच्छप · मुकुन्द · कुन्द · नील
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खर्व् (= √ गर्व्) cl. 1. P. ˚वति, to be proud or haughty, Dhātup. xv, 73.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (338,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खर्व् (खर्वति, खर्वित) 1 To go, move, go towards. --2 To be proud.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0443-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खर्वयखर्व् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खर्वय 📚 ➤ अहंकार करना
संस्कृत: दर्पे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खर्व् 📚(= √ गर्व्) cl. 1. P. ˚वति, to be proud or haughty, Dhātup. xv, 73🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें