🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:10:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खादकम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खादकम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खादकम्

अर्थ: खाने वाला, उपभोग करने वाला

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खादक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. खादक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. खादक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खादक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखादकःखादकौखादकाः
द्वितीयाखादकम्खादकौखादकान्
तृतीयाखादकेनखादकाभ्याम्खादकैः
चतुर्थीखादकायखादकाभ्याम्खादकेभ्यः
पञ्चमीखादकात् / खादकाद्खादकाभ्याम्खादकेभ्यः
षष्ठीखादकस्यखादकयोःखादकानाम्
सप्तमीखादकेखादकयोःखादकेषु
सम्बोधनहे खादकहे खादकौहे खादकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खादक
खादक
khādaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खादक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [ स्त्री॰ खदिका]
१. ऋण लेनेवाला । कर्ज लेनेवाला । अधर्मण ।
२. किसी धातु का वह भस्म जो खाने के काम में आता हो ।
खादक २ वि॰ खानेवाली । भक्षक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खादक m. (Pāṇ. iii, 2, 146) an eater, devourer, Gobh.; Mn. v, 51; MBh. xiii
a debtor, borrower (cf. खातक) Comm. on Yājñ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (339,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खादक a. (दिका f.) [खाद्-ण्वुल्] Eating, consuming. --कः 1 A debtor. --2 An eater, consumer.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खादक त्रि० खाद--ण्वुल् । १ भक्षके । “वृथा मांसानि खादकः” मनुः “यदि चेत् खादको न स्यात् न तदा घातको भवेत्” भा० आनु० ५६२४ श्लो० । २ अधमर्णे च “खादको वित्तहीनः स्यात् लग्नको वित्तवान् यदि । मूलं तस्य भवेद्देयम्” नारदः “खादकोऽधमर्ण्णः” मिता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2475,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खादकः, त्रि, (खाद् भक्षणे + ण्वुल् ।) ऋण- ग्रहीता । खातक इति ख्यातः । इति मिता- क्षरा ॥ भक्षकः । यथा, -- “विक्रयैर्गोविनिमयैर्दत्त्वा गोमांसखादके । व्रतं चान्द्रायणं कुर्य्याद्वधे साक्षाद्बधी भवेत् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वे गोभिलः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-282-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "खादक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खादकम्खादक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: खद् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: खादक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | खादक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खादकम् 📚 ➤ खाने वाला, उपभोग करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खादक 📚ऋण लेनेवाला । कर्ज लेनेवाला । अधर्मण🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • खादकम्: खद् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬