🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:53:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खाद्यः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खाद्यः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खाद्यः

अर्थ: खाना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: भक्षणे

अंग्रेज़ी: to eat,to consume

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खाद्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: खाद् + ण्यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — खाद्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखाद्यःखाद्यौखाद्याः
द्वितीयाखाद्यम्खाद्यौखाद्यान्
तृतीयाखाद्येनखाद्याभ्याम्खाद्यैः
चतुर्थीखाद्यायखाद्याभ्याम्खाद्येभ्यः
पञ्चमीखाद्यात् / खाद्याद्खाद्याभ्याम्खाद्येभ्यः
षष्ठीखाद्यस्यखाद्ययोःखाद्यानाम्
सप्तमीखाद्येखाद्ययोःखाद्येषु
सम्बोधनहे खाद्यहे खाद्यौहे खाद्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — खाद् (भ्वादिगण) · अर्थ: खाना (भक्षणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमखादतिखादतःखादन्ति
मध्यमखादसिखादथःखादथ
उत्तमखादामिखादावःखादामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: खादति · लिट्: चखाद · लुट्: खादिता · लृट्: खादिष्यति · लोट्: खादतात् · लङ्: अखादत् · विधिलिङ्: खादेत् · आशीर्लिङ्: खाद्यात् · लुङ्: अखादीत् · लृङ्: अखादिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: खादन · ण्वुल्: खादकः · तृच्: खादिता · ण्यत्: खाद्यः · तव्य: खादितव्यः · अनीयर्: खादनीयः · क्त: खादितः · क्तवतु: खादितवान् · शतृ: खादन् · स्य-शतृ: खादिष्यन् · क्त्वा: खादित्वा · ल्यप्: प्रखाद्य · तुमुन्: खादितुम् · णमुल्: खादम् · घञ्: खादः · क्तिन्: खात्ति · क्वसु: चखाद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खाद्य
खाद्य
khādya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खाद्य वि॰ [सं॰] खाने योग्य । भोज्य । भक्ष्य ।
खाद्य २ संज्ञा पुं॰ वह जो खाया जाय । भोजन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खाद्य n. ‘eatable, edible’, food, victuals, MBh. ii, 98; Pañcat. i; Bhartṛ.
खाद्य m. (= खदिर) Acacia Catechu, Gal. (cf. खण्ड-ख्˚.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (339,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खाद्य a. Eatable, --द्यं Food, victuals.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खाद्य त्रि० खाद--कर्मणि ण्यत् । भक्ष्ये । “मांसप्रकारै र्विविधैः खाद्यैश्चापि तथा नृप!” भा० स० ४ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2475,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खाद्यं, त्रि, (खाद्यते इति । खाद् + कर्म्मणि ण्यत् ।) भक्षणीयद्रव्यम् । यथा, -- “कस्त्वं भद्रखलेश्वरोऽहमिह किं घोरे वने स्थीयते शार्द्दूलादिभिरेव हिंस्रपशुभिः खाद्योऽहमित्या- शया ।” इत्युद्भटः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-282-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "खाद्य" आता है (8)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खाद्यःखाद्य (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: खाद् + ण्यत् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खाद्यः 📚 ➤ खाना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: भक्षणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खाद्य 📚खाने योग्य । भोज्य । भक्ष्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • खाद्यः: खाद् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें