🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:46:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

खोडम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

खोडम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

खोडम्

अर्थ: विकलांग, लंगड़ा, पंगु

संस्कृत: गतिविकलः · पर्याय: खञ्ज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. खोड (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अव्यय — खुड् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. खोड (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. खोड (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — खोड (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाखोडःखोडौखोडाः
द्वितीयाखोडम्खोडौखोडान्
तृतीयाखोडेनखोडाभ्याम्खोडैः
चतुर्थीखोडायखोडाभ्याम्खोडेभ्यः
पञ्चमीखोडात् / खोडाद्खोडाभ्याम्खोडेभ्यः
षष्ठीखोडस्यखोडयोःखोडानाम्
सप्तमीखोडेखोडयोःखोडेषु
सम्बोधनहे खोडहे खोडौहे खोडाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — खोड
खोड
khoḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
लँगड़ाकर चलने वाला (2.6.49) खंज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खोड वि॰ [सं॰] छिन्नांग । अपंग । विकलांग । लँगड़ा लूला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खोड mfn. (in comp. or ifc. g. कडारादि, not in Kāś.) limping, lame, L. (cf. खोर.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (341,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खोड गतिप्रतिघाते भ्वा० पर० अक० सेट् । खोडति अखोडीत् चुखोड । ऋदित् णिचि चङ्यह्रस्वः अचुखोडत् त ।
खोड क्षेपे अद० चु० उभ० सक० सेट् । खोडयति ते अचुखोडत् त
खोड त्रि० खोड--गतिप्रतिघाते अच् । खञ्जे । (खोडा) । कडारा० कर्म्म० वा पूर्व्वनिपातः । बालखोडः खोडबालः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2479,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खोड, ऋ खोटने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- अकं-सेट् ।) ऋ, अचुखोडत् । खोडति खञ्जः । रमानाथस्तु खोडति बाला क्रिमि- मित्युदाहृतवान् । इति दुर्गादासः ॥
खोड, त् क क्षेपे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्त- चुरां-परं-सकं-सेट् ।) अचुखोडत् । इति दुर्गादासः ॥
खोडः, त्रि, (खोडति इति । खोड + अच् ।) खञ्जः । खोँडा इति भाषा ॥ इत्यमरः २ । ६ । ४९ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-284-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
खोडम्खोड (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: खुड् + घञ्)
अन्य सम्भावना: अव्यय — खुड् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | खोड (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

खोडम् 📚 ➤ विकलांग, लंगड़ा, पंगु
संस्कृत: गतिविकलः · पर्याय: खञ्ज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
खोड 📚छिन्नांग । अपंग । विकलांग । लँगड़ा लूला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
खोड

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • खोडम्: खुड् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें