🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:51:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गंधवह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गम्+धव-+ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गम्

अर्थ: जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

व्युत्पत्ति: गै-क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. ग (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. ग (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागःगौगाः
द्वितीयागम्गौगान्
तृतीयागेनगाभ्याम्गैः
चतुर्थीगायगाभ्याम्गेभ्यः
पञ्चमीगात् / गाद्गाभ्याम्गेभ्यः
षष्ठीगस्यगयोःगानाम्
सप्तमीगेगयोःगेषु
सम्बोधनहे गहे गौहे गाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ह

अर्थ: बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्य में

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ग
ग
ga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग व्यंजन के ? में कवर्ग का तीसरा वर्ण । इसका उच्चारणस्थान कंठ है और शिक्षा में यह 'क' का गंभीर संस्पृष्ट रूप माना गया है । इसका प्रयत्न अघोष अल्पप्राण है ।
ग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गीत ।
२. गंधर्व ।
३. गुरुमात्रा ।
२. गणेश ।
ग २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गानेवाला । जैसे,—सामग ।
२. जानेवाला । पहुँचानेवाला । जैसे,—अध्वग, कठग । विशेष—इस अर्थ में यह समस्त शब्दों के अंत में आता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ग (3rd consonant of the alphabet), the soft guttural having the sound g in give
ग m. N. of Gaṇeśa, L.
2. ग mf(आ)n. (√ गम्) only ifc. going, moving (e.g. यान-, going in a carriage, Mn. iv, 120; Yājñ. iii, 291; शीघ्र-, going quickly, R. iii, 31, 3; cf. अन्तरिक्ष- &c.)
having sexual intercourse with (cf. अन्य-स्त्री-)
reaching to (cf. कण्ठ-)
staying, being, abiding in VarBṛ.; Ragh. iii, 13; Kathās. &c. (e.g. पञ्चम-, abiding in or keeping the fifth place, Śrut.)
relating to or standing in connection with, R. vi, 70, 59; BhP. &c. (cf. अ-, अग्र-, अ-जिह्म-, अत्यन्त-, &c.; अग्रे-ग, &c.)
3. ग mf(ई, Pāṇ. iii, 2, 8)n. (√ गै) only ifc. singing (cf. छन्दो-, पुराण-, साम-)
ग m. a Gandharva or celestial musician, L.
ग n. id., L.
4. ग (used in works on prosody as an abbreviation of the word गुरु to denote) a long syllable, W.
(in music used as an abbreviation of the word गान्धार to denote) the third note.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (341,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग a. (Used only at the end of comp.) Who or what goes, going, moving, being, staying, remaining, having sexual intercourse with &c. --गः 1 A Gandharva. --2 An epithet of Gaṇeśa. --3 A long syllable (used as an abbreviation of गुरु), (in prosody). --गा, --गं A song.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0446-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग गकारः व्यञ्जनवर्णभेदः तस्योच्चारणस्थानं जिह्वामूलरू- पकण्ठदेशः, आभ्यन्तरप्रयत्नः जिह्वामूलस्पर्शः, बाह्यप्रयत्नाः संवारनादघोषाः अल्पप्राणश्च । मातृकान्यासेऽस्य दक्षिणम- णिबन्धे न्यासः । अस्य ध्येयरूपदेवतादिकं कामधेनुतन्त्रे उक्तं यथा “गकारं परमेशानि! पञ्चदेवात्मकं सदा । निर्गुणं त्रिगुणातीतं निरीहं निर्मलं सदा । पञ्चप्राणमयं वर्णं सर्वशक्त्यात्मकं प्रिये! । अरुणादित्यसङ्काशं कुण्डलीं प्रणमाम्यहम्” । हृदयस्थद्वादशदलकमलस्य कादिठान्तद्वाद- शवर्णयुततया अस्य तन्मध्यगत्वम् । अस्य वाचकशब्दा वर्णा- भिधाने उक्ता यथा “गो गौरी गौरवं गङ्गा गणेशो गो- कुलेश्वरः । शार्ङ्गी पञ्चात्मको गाथा गन्धर्वः सर्वगः स्मृतिः । सर्वसिद्धिः प्रभा धूम्रा द्विजाख्यः शिवदर्शनः । विश्वात्मा गौः पृथग्रूपा भणिबन्धस्त्रिलोचनः । गीतं सरस्वती विद्या भोगिनी नकुलोधरा । तेजस्वती च हृदयं ज्ञान जालन्घरो लयः” । काव्यादिरचनायामस्यासंयुक्त- तया प्रथमविन्यासे लक्ष्मीः फलम् । “कः खोगोघश्च लक्ष्मीम्” संयुक्तं चेह न स्यात् मुखभरणपटुर्वर्गवि- न्यासयोमः । पद्यादौ गद्यवक्त्रे वचसि च सकले प्रा- कृतादौ समोऽयमिति” वृ० र० टी० सर्वशेषतयोक्तेः ।
ग न० गै--क । १ गीते २ गणेशे ३ गन्धर्वे पु० एकाक्षरको० ४ गुरु- वर्णे “म्यरस्तजभ्रगैर्लान्तैरेभिर्दशभिरक्षरैः” वृत्तर० । “गुरुरेको गकारस्तु लकारो लघुरेककः” छन्दोम० । “यरामन्तगलौ सतौ” “गौ स्त्री” वृत्तर० । “सुप्युपपदे गमे र्ड । हृद्ग हृदयगामिनि कण्ठग कण्ठगामिनि इत्या- द्यर्थे त्रि० “हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः” मनुः । सृप्युपपदे गै--क । सामग सामगातरि छन्दोग छन्देगातरि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2482,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग, गकारः । स तु व्यञ्जनतृतीयवर्णः । अस्यो- च्चारणस्थानं कण्ठः । (यथा, “अ-कु-ह-विस- र्ज्जनीयानां कण्ठः ।”) इति व्याकरणम् ॥ * ॥ “गकारं परमेशानि ! पञ्चदेवात्मकं सदा । निर्गुणं त्रिगुणोपेतं निरीहं निर्म्मलं सदा ॥ पञ्चप्राणमयं वर्णं सर्व्वशक्त्यात्मकं प्रिये ! । अरुणादित्यसङ्काशां कुण्डलीं प्रणमाम्यहम् ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ * ॥ “ससर्गः श्लेषितः कण्ठे वायुना कादिमीरयेत् । वर्गस्पर्शनमात्रेण कं स्वरस्पर्शनात्तु खम् । स्तोकगम्भीरसंस्पर्शाद्गवौ ङञ्च वहिर्गतम् ॥” इति प्रपञ्चसारः ॥ * ॥ (वङ्गाक्षरैस्तस्य लेखनप्रकारादिर्यथा, -- “अधःकुञ्चितरेखा या गाणेशा सा प्रकीर्त्तिता । ततो दक्षगता या तु कमला तत्र संस्थिता । अधोगता ततो या तु तस्यामीशः सदा वसेत् ॥” अधोमुखेन गता पुनरूर्द्ध्वमुखेनागतेत्यर्थः ॥ * ॥ तस्य ध्यानं यथा, -- “ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि शृणुष्व वरवर्णिनि ! । दाडिमीपुष्पसङ्काशां चतुर्ब्बाहुसमन्विताम् ॥ रक्ताम्बरधरां नित्यां रत्नालङ्कारभूषिताम् । एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ तस्य नामानि यथा, -- “गोगौरी गौरवो गङ्गा गणेशो गोकुलेश्वरः । शार्ङ्गी पञ्चात्मको गाथा गन्धर्व्वः सर्व्वगः स्मृतिः ॥ सर्व्वसिद्धिः प्रभा धूम्रा द्विजाख्यः शिवदर्शनः । विश्वात्मा गौः पृथग्रूपा बालबद्धस्त्रिलोचनः ॥ गीतं सरस्वती विद्या भोगिनी नन्दनो धरा । भोगवती च हृदयं ज्ञानं जालन्धरो लवः ॥” इति नानातन्त्राहृतनामानि ॥
गं, क्ली, (गीयते इति । गै गाने + भावे बाहु- लकात् डः ।) गीतम् । इत्येकाक्षरकोषः ॥
गः, पुं, (गच्छति सर्व्वं जानाति इच्छामात्रेण अभिलषितं सर्व्वं प्राप्नोति वा सर्व्वज्ञत्वात् प्राप्त- सर्व्वैश्वर्य्यत्वाच्च । गम् + डः ।) गणेशः । (गायति इति । गै + डः ।) गन्धर्व्वः । इत्येकाक्षरकोषः ॥ (गुरुसंज्ञकवर्णः स तु छन्दसो गणविशेषः । यथा, छन्दोमञ्जर्य्यां १ मे स्तवके । “म्यरस्तजभ्नगैर्लान्तैरभिर्दशभिरक्षरैः । समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥” “गुरुरेको गकारस्तु लकारो लघुरेककः ॥” वाच्यलिङ्गे तु उपसर्गरहितः कर्म्मोपपदश्च स्यात् । तत्र “गापोष्टक् ।” ३ । २ । ८ । इति टक् । यथा, साम गायतीति सामगः । तथा च मनुः । २ । ६२ । “हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः । वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिस्तु शूद्रः स्पृष्टाभि- रन्ततः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-285-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गम्ग (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ग (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | ग (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
धव-हसमास: धव + ह तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: अव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गम् 📚 ➤ जो जाता है, जाने वाला, गतिमान होने वाला, ठहरने वाला, शेष रहने वाला, मैथुन करने वाला

धवह 📚धव 📚ह ➤ धव (कपाना, कम्पित करना, हिलाना, शोभित करना) + ह (बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है…)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
धव 📚एक जंगली पेड़ जिसकी पत्तियाँ अमरूद या शरीफे की पत्तियों जैसी होती हैं🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
धव
पति के नाम (२.६.३५) — प्रिय, पति, भर्ता

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
गंधवहगम् + धवअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

  • धव-ह = धव + ह तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • गम्: गै-क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें