🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:09:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गण्यम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गण्यम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गण्यम्

अर्थ: गिनना (विध्यर्थक कृदन्त)

संस्कृत: सङ्ख्याने

अंग्रेज़ी: to count, to enumerate

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गण्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गण + यत्
  2. गण्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गण + यत्
  3. गण्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गण + यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गण्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागण्यःगण्यौगण्याः
द्वितीयागण्यम्गण्यौगण्यान्
तृतीयागण्येनगण्याभ्याम्गण्यैः
चतुर्थीगण्यायगण्याभ्याम्गण्येभ्यः
पञ्चमीगण्यात् / गण्याद्गण्याभ्याम्गण्येभ्यः
षष्ठीगण्यस्यगण्ययोःगण्यानाम्
सप्तमीगण्येगण्ययोःगण्येषु
सम्बोधनहे गण्यहे गण्यौहे गण्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गण (चुरादिगण) · अर्थ: गिनना (सङ्ख्याने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगणयतिगणयतःगणयन्ति
मध्यमगणयसिगणयथःगणयथ
उत्तमगणयामिगणयावःगणयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गणयति · लट् (आत्मने.): गणयते · लिट्: गणयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): गणयाञ्चक्रे · लुट्: गणयिता · लुट् (आत्मने.): गणयिता · लृट्: गणयिष्यति · लृट् (आत्मने.): गणयिष्यते · लोट्: गणयतात् · लोट् (आत्मने.): गणयताम् · लङ्: अगणयत् · लङ् (आत्मने.): अगणयत · विधिलिङ्: गणयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): गणयेत · आशीर्लिङ्: गण्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): गणयिषीष्ट · लुङ्: अजगणत् · लुङ् (आत्मने.): अजगणत · लृङ्: अगणयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अगणयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गणन · ण्वुल्: गणकः · तृच्: गणयिता · यत्: गण्यः · तव्य: गणयितव्यः · अनीयर्: गणनीयः · क्त: गणितः · क्तवतु: गणितवान् · शतृ: गणयन् · स्य-शतृ: गणयिष्यन् · शानच्: गणयमानः · क्त्वा: गणयित्वा · ल्यप्: प्रगणय्य · तुमुन्: गणयितुम् · णमुल्: गणम् · क्तिन्: गण्टि · क्वसु: गणयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गण्य
गण्य
gaṇya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गण्य वि॰ [सं॰]
१. गिनने के योग्य । गिनती के लायक ।
२. जिसकी पूछ हो । जिसे लोग कुछ समझें । प्रतिष्ठित । उ॰— सु बधू इस गणय गेह की ।—साकेत, पृ॰ ३६२ । यौ॰—गणयमान्य = प्रतिष्ठित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गण्य mfn. (Pāṇ. iv, 4, 84) ‘consisting of series (of words or feet)’ i.e. consisting of metrical lines (as a hymn), RV. iii, 7, 5 [‘to be worshipped’, Sāy.]
belonging to a multitude or class or troop g. दिग्-आदि and वर्ग्यादि (ifc.)
to be counted or calculated, L.
‘to be considered or regarded’, see अग्र-ग्˚
to be taken notice of Naiṣ. xi, 20 (अ- neg.)
गण्य See √ गण्, last col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (344,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गण्य pot. p. 1 Calculable, to be counted. --2 (At the end of comp.) Belonging to a multitude or class or troop.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0448-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गण्य त्रि० गणं लब्धा गण + यत्, गण--कर्मणि यत् वा । गणं सङ्ख्यानं १ लब्धरि, २ गणनीये च । अग्रगण्यः । गणेभवः दिगा० यत् । गण्य ३ गणभवे त्रि० । अस्य केनचित् समासे उत्तरपदस्थत्वे वर्ग्यादि० अकर्म्म धारये उत्तरपदस्थस्याद्युदा- त्तता धार्म्मिकगण्य इति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2513,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गण्यं, त्रि, (गणं लब्धा इति । “धनगणं लब्धा ।” ४ । ४ । ८४ । इति यत् । यद्वा गण्यते इति । कर्म्मणि यत् । गणे भवः । “दिगादिभ्यो यत् ।” ४ । ३ । ५४ । इति यदित्येके ।) गणनीयम् । गणि- तव्यम् । तत्पर्य्यायः । गणेयम् २ संख्येयम् ३ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३३६ ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ३ । ७ । ५ । “दिवौ रुचः सुरुचो रोचमाना इला येषां गण्या माहिना गीः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-298-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "गण्य" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गण्यम्गण्य (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गण + यत् 📚
अन्य सम्भावना: गण्य (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गण + यत् | गण्य (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गण + यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गण्यम् 📚 ➤ गिनना (विध्यर्थक कृदन्त)
संस्कृत: सङ्ख्याने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गण्य 📚गिनने के योग्य । गिनती के लायक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गण्यम्: गण + यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें