🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:04:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गतिमय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गतिम्+अय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गतिम्

अर्थ: गति, गमन, जाना, चाल

संस्कृत: गमनम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गति (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागतिःगतीगतयः
द्वितीयागतिम्गतीगतीः
तृतीयागत्यागतिभ्याम्गतिभिः
चतुर्थीगतये / गत्यैगतिभ्याम्गतिभ्यः
पञ्चमीगतेः / गत्याःगतिभ्याम्गतिभ्यः
षष्ठीगतेः / गत्याःगत्योःगतीनाम्
सप्तमीगतौ / गत्याम्गत्योःगतिषु
सम्बोधनहे गतेहे गतीहे गतयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

अय

अर्थ: जाना,चलना,फिरना

संस्कृत: शुभावहविधिः

व्युत्पत्ति: इ+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अय् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअयःअयौअयाः
द्वितीयाअयम्अयौअयान्
तृतीयाअयेनअयाभ्याम्अयैः
चतुर्थीअयायअयाभ्याम्अयेभ्यः
पञ्चमीअयात् / अयाद्अयाभ्याम्अयेभ्यः
षष्ठीअयस्यअययोःअयानाम्
सप्तमीअयेअययोःअयेषु
सम्बोधनहे अयहे अयौहे अयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गति
गति
gati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गति अटपटी, चटपट लखी न जाय । जो मन की खटपट मिटै, अघट भए ठहराय । —कबीर (शब्द॰) । (ख) जहँ तहँ मुनि- वर निज मर्यादा थापी अघट अपार—सूर॰ (शब्द॰) ।
३. पूरा । पूर्ण । उ॰—सूर स्याम सुजान सुकिया अघट उपमा दाव । —सा॰ लहरी, पृ॰ १ ।
गति । सरण ।
३. अधिष्ठान [को॰] ।
४. लटकी हूई वस्तु वा पदार्थ [को॰] ।
गति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक स्थान से दूसरे स्थान पर क्रमश; जाने की क्रिया । निंरतर स्थानत्याग की परंपरा । चाल । गमन । जैसे—वह बड़ी मंद गति से जा रहा है ।
२. हिलने डोलने की क्रिया । हरकत । जैसे—उसकी नाड़ी की गति मंद है ।
३. अवस्था । दशा । हालत । उ॰—भइ गति साँप छछूं दर केरी । तुलसी (शब्द॰) ।
४. रूप रंग । वेष । उ॰—तन खीन, कोउ पीन पावन कोउ अपावन गति धरे ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. पहुंच । प्रवेश । दखल । जैसे (क) मनुष्य की क्या बात, वहाँ तक वायु की भी गति नहीं है । (ख) राजा के यहाँ तक उनकी गति कहाँ । (ग) इस शास्त्र में उनकी गति नहीं है ।
६. प्रयत्न की सीमा । अंतिम उपाय । दौड़ । तदबीर । जैसे उसकी गति बस यहीं तक थी, आगे वह क्या कर सकेगा ।
७. सहारा । अवलंब । शरण । उ॰—तुमहिं छाँड़ि दूसरि गति नाहीं । बसहु राम तिनके उर माहीं ।—तुलसी (शब्द॰) ।
८. चाल । चेष्टा । करनी । क्रियाकलाप । प्रयत्न । जैसे—उसकी गति सदा हमारे प्रतिकूल रहती है ।
९. लीला । विधान । माया । उ॰— दयानिधि, तेरी गति लखि न परे ।—सूर (शब्द॰)
१०. ढंग । रीति । चाल । दस्तूर । जैसे—वहाँ की तो गति ही निराली है ।
११. जीवात्मा का एक शरीर से दूसरे शरीर में गमन । विशेष—हिंदू शास्त्रों के अनुसार जीव की तीन गतियाँ है— उर्ध्वगति (देवयोनि), मध्यगति (मनुष्य योनि) और अधोगति (तिर्यक्योनि) । जैन शास्त्रों में गति पाँच प्रकार की कही गई है—नरकगति, तिर्यक्गति, मनुष्यगति, देवगति और सिद्धगति ।
१२. मृत्यु के उपरांत जीवात्मा की दशा । उ॰—(क) गीध अधम खग आमिष भोगी । गति दीन्हीं जो जाँचत जोगी ।— तुलसी (शब्द॰) । (ख) साधुन की गति पावत पापी ।— केशव (शब्द॰) ।
१३. मृत्यु के उपरांत जीवात्मा की उत्तम दशा । मोक्ष । मुक्ति । जैसे पापियों की गति नहीं होती । उ॰—है हरि कौन दोष तोहिं दीजै । जेहि उपाय सपने दुर्लभ गति सोइ निसि बासर कीजै ।—तुलसी (शब्द॰) ।
१४. कुशती आदि के समय लड़नेवालों के पैर की चाल । पैतरा । उ॰—जे मल्लयुद्धहि पेच बत्तिस गतिहु प्रत्यगतादि । ते करत लंकानाथ बानरनाथ ह्वै न प्रमादि ।—रघुराज (शब्द॰) ।
१५. ग्रहों की चाल, जो तीन प्रकारी की होती है—शीध्र मंद और उच्च ।
१६. ताल और स्वर के अनुसार अंगचालन । उ॰—(क) सब अँग करि राखी सुघर नायक नेह सिखाय । रस जुत लेति अनंत गति पुतरी पातुर राय ।—बिहारी (शब्द॰) । (ख) कविहिं अरथ आखर बल साँचा । अनुहरि ताल गतिहि नट नाचा ।—तुलसी (शब्द॰)
१५. सितार आदि बाजने में कुछ बोलों का क्रमबद्ध मिलान । दे॰ गत ।
१८. रिसनेवाला व्रण । नासूर [को॰] । ज्ञान [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गति f. going, moving, gait, deportment, motion in general, RV. v, 64, 3; VS.; TS. &c.
manner or power of going
going away, Yājñ. iii, 170
procession, march, passage, procedure, progress, movement (e.g. अस्त्र-ग्˚, the going or flying of missile weapons, R. v; परां गतिं-√ गम्, ‘to go the last way’, to die; दैव-ग्˚, the course of fate, R. vi; Megh. 93; काव्यस्य ग्˚, the progress or course of a poem, R. i, 3, 2)
arriving at, obtaining (with gen. loc., or ifc.), ŚBr. ix; MBh. &c.
acting accordingly, obeisance towards (loc.), Āp. i, 13 f.
path, way, course (e.g. अन्यतरां गतिं-√ गम्, ‘to go either way’, to recover or die, ĀśvŚr.), R.; Bhag. &c.
a certain division of the moon's path and the position of the planet in it (the diurnal motion of a planet in its orbit?), VarBṛS.
issue, Bhag. iv, 29
running wound or sore, Suśr.
place of issue, origin, reason, ChUp. i, 8, 4 f.; Mn. i, 110; R.; Mudr.
possibility, expedient, means, Yājñ. i, 345; R. i; Mālav. &c.
a means of success
way or art, method of acting, stratagem, R. iii, vi
refuge, resource, Mn. viii, 84; R.; Kathās.; Vet. iv, 20
cf. RTL. p. 260
the position (of a child at birth), Suśr.
state, condition, situation, proportion, mode of existence, KaṭhUp. iii, 11; Bhag.; Pañcat. &c.
a happy issue
happiness, MBh. iii, 17398
the course of the soul through numerous forms of life, metempsychosis, condition of a person undergoing this migration, Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
manner, ĀśvGṛ. i, Sch.
the being understood or meant, Pat.
(in gram.) a term for prepositions and some other adverbial prefixes (such as अलम् &c.) when immediately connected with the tenses of a verb or with verbal derivatives (cf. कर्मप्रवचनीय), Pāṇ. i, 4, 60 ff.; vi, 2, 49 ff. and 139; viii, 1, 70 f.
a kind of rhetorical figure, Sarasv. ii, 2
a particular high number, Buddh.
‘Motion’ (personified as a daughter of Kardama and wife of Pulaha), BhP. iv, 1;
गति m. N. of a son of Anala, Hariv. i, 3, 43.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (347,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गत, गति, &c. see under गम्.
गतिः f. [गम्-भावे क्तिन्] 1 Motion, going, moving, gait; गतिर्विगलिता Pt. 4. 78; अभिन्नगतयः Ś. 1. 14; (न) भिंदंति मंदां गतिमश्वमुख्यः Ku. 1. 11 do not mend their slow gait (do not mend their pace); so गगनगतिः Pt. 1; लघुगतिः Me. 16, 10, 46; U. 6. 23. --2 Access, entrance; मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः R. 1. 4. --3 Scope, room; अस्त्रगतिः Ku. 3. 19; मनोरथानामगतिर्न विद्यते Ku. 5. 64; नास्त्यगतिर्मनोरथानां V. 2. --4 Turn, course; दैवगतिर्हिचित्रा, Mu. 7. 16. --5 Going to, reaching, obtaining; वैकुंठीया गतिः Pt. 1. obtaining Heaven. --6 Fate, issue; भर्तुर्गतिर्गंतव्या Dk. 103. --7 State, condition; दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवंति वित्तस्य Bh. 2. 43; Pt. 1. 106. --8 Position, station, situation, mode of existence; परार्ध्यगतेः पितुः R. 8. 27; कुसुमस्तबकस्येव द्वे गती स्तो मनस्विनां Bh. 2. 104; Pt. 1. 41, 420. --9 A means, expedient, course, alternative; अनुपेक्षणे द्वयी गतिः Mu. 3; का गतिः what help is there, can't help (often used in dramas); Pt. 1. 319; अन्या गतिर्नास्ति K. 158. --10 Recourse, shelter, refuge, asylum, resort; विद्यमाना गतिर्येषां Pt. 1. 320, 322; आसयत् सलिले पृथ्वीं यः स मे श्रीहरिर्गतिः Sk. --11 Source, origin, acquisition; Bg. 2. 43; Ms. 1. 50. --12 A way, path. --13 A march, procession. --14 An event, issue, result. --15 The course of events, fate, fortune. --16 Course of asterisms. --17 The diurnal motion of a planet in its orbit. --18 A running wound or sore, fistula. --19 Knowing; Ki. 14. 15; knowledge, wisdom. --20 Transmigration, metempsychosis; Ms. 6. 73, 12. 3, 23, 40-45. --21 A stage or period of life (as शैशव, यौवन, वार्धक). --22 (In gram.) A term for prepositions and some other adverbial prefixes (such as अलं, तिरस् &c.) when immediately connected with the tenses of a verb or verbal derivatives. --23 Position of a child at birth. --Comp. --अनुसरः following the course of another. --ऊन a. impassable, desert. --भंगः stoppage. --हीन a. without [] refuge, helpless, forlorn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0449-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गति स्त्री गम--भावे क्तिन् । १ गमने । “सूत्रस्येवास्ति मे गतिः” रघुः । “प्रणयातिभूमिमगमयत् गतिभिः” माघः । “उपागमे दुश्चरिता इवापदां गतिं न निश्चेतु- मलं शिलीमुखाः” किरा० । २ परिणामे च “दुरधिगमा- हि गतिः प्रयोजनानाम्” किरा० । “गतिः परिणामः” मल्लि० । ३ ज्ञाने । करणे क्तिन् । ४ प्रमाणे च । “अनेन [] पूर्वं न मयेति का गतिः” किरा० “का गतिः किं प्रमा- णम्” मल्लि० । आधारे क्तिन् । ५ सरणौ पथि “भिन्नगति- र्हि लोकः” रघुः । ६ स्थाने च । “कां गतिं कृष्ण! गच्छति” गीता “गतिं प्रतापस्य जलत्प्रमाथिनः” किरा० “गतिं स्थागम्” मल्लि० । गम्यते कर्म्मणि क्तिन् । ७ स्वरूपे “न वयं निरूपयितुमस्य गतिम्” किरा० “गतिं स्वरूपम्” मल्लि० । ८ विषवे च “मनोरथानामगतिर्न विद्यते” कुमा० “अगतिरविषयः” मल्लि० । भावे क्तिन् । ९ यात्रायाम् । करणे क्तिन् १० अभ्युपाये “कलौ नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गतिरन्यथा” पुरा० । ११ नाडीव्रणे मेदि० । पक्षिग्रहगतिभेदाश्च खगगतिशब्दे २४१५ पृ० उक्ताः । वृह० स० ७ अ० नक्षत्रभेदेन बुधस्य गतिभेदा- स्तत्फलभेदाश्चोक्ता यथा “प्राकृतविमिश्रसङ्क्षिप्ततीक्ष्णयोगान्तवोरपापाख्याः । सप्त पराशरतन्त्रे नक्षत्रैः कीर्तिता गतयः । प्राकृतसञ्ज्ञा १ बायव्य १५ याम्य २ पैतामहानि ४ बहुलाश्च ३ । मिश्रा गतिः २ ब्रदिष्टा शशि ५ शिव ६ पितॄ १० भुजग ९ दैवानि । सङ्क्षिप्तायां ३ पुष्यः पुनर्वसुः फल्गुनीद्वयं चेति । तीक्ष्णायां ४ भाद्रपदाद्वयं सशाक्राश्वयुक् १८ । १ । पौष्णम् २७ । योगान्तिकेति ५ मूलं द्वे चषाढे गतिः सुतस्येन्दोः । घोरा ६ श्रवणस्त्वाष्ट्रं १४ वासवं २३ वारुणं २४ चैव, पापाख्या ७ । सवित्रं १३ मैत्रं १७ शक्राग्नि- दैवतं १६ चेति । उदयप्रवासदिवसैः स एव गतिलक्षणं प्राह । चत्वारिंशत्त्रिंशद्द्विसमेता विंशति २२ र्द्विनवकं च १८ । नव मासार्धं दश चैकसंयुताः ११ प्राकृताद्यानाम् । प्राकृत- गत्यामारोग्यवृष्टिसस्यप्रवृद्धयः क्षेमभ् । सङ्क्षिप्तमिश्रयो- र्मिश्रमेतदन्यासु विपरीतम् । ऋज्व्यतिवक्रा वक्रा विकला च मतेन देवलस्यैताः । पञ्चचतुर्द्व्येकाहा ऋजव्यादीनां षडभ्यस्ताः । ऋज्व्यो हिता प्रजानामतिव- क्रार्थं गतिर्विनाशयति । शस्त्रभयदा च वक्रा विकला भयरोगसञ्जननी ।” पाणिन्युक्तेषु प्रादिषु १२ शब्दविशेषेषु पु० ते च “प्रादयः” “उपसर्गाः क्रियायोगे” “गतिश्च” “उर्यादिचिव्डाचश्च” “अनुकरणं चानितिपरम्” “आदरानादरयोः सदसती” भूषणेऽलम् “अन्तरपरिग्रहे” “कणेमनसी” “श्रद्धाप्रती- घाते” “पुरोऽव्ययम्” “अस्तं च” “अच्छ गत्यर्थवदेषु” “अदोऽनुपदेशे” “तिरोऽन्तर्धौ” “विभाषा कृञि” “उपाजेऽन्वाजे” “साक्षात्प्रभृतीनि च” “अनत्याधाने उरसिमनसी” “मध्ये पदे निवचने च” “नित्यं हस्ते [] पाणावुपयमने” “प्राध्वं बन्धने” “जीविकोपनिषदा- वौपम्ये ।” पा० उक्ताः धातुविशेषयोग एव तत्संज्ञां भजन्ते धातुविशेषाश्च सि० कौ० त० स० प्र० दृश्याः । तेषाञ्च गतिसंज्ञकानां “गतिर्गतौ” पा० अनुदात्तता । “सगतिरपि तिङ्” पा० । काष्ठं प्रपचतीत्यादौ अनु- दात्तता । “गतिरनन्तरः” पा० “कर्म्मार्थे क्तान्ते परे- ऽव्यवहितो गतिः प्रकृत्या” । पुरोहितम् । “गतिकारको- पपदानां कृद्भिः समासबचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः” वार्त्ति० । “गतिबुद्ध्यादि” पा० णिचि प्रयोज्यकर्त्तुः कर्म्मत्वम् ग्रामं गमयति देवदत्तम् चैत्रः । गत्यर्थकर्म्मणि द्वितीयाचतुर्थ्यौ चेष्टायामनध्वनि” पा० । ग्रामं ग्रामाय वा गच्छति अ- ध्वनि तु मार्गं गच्छति । अचेष्टायां मनसा गच्छति “गत्यर्थाकर्म्मकेत्यादि” पा० कर्त्तरि च क्त । ग्रामं गत- श्चैत्रः चकारात् भावे कर्म्मणि च गतं चैत्रस्य, गतो ग्रामश्चैत्रेण । “क्तोऽधिकरणे च” “ध्रौव्यगतिप्रत्यव
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गति" आता है (60)
अय गमन । जाना । गतिअयन गति । चालऋति गतिचलन चलने का भाव । गति । चाल । यौ॰—चलनहारचाल गति । गमन । चलने की क्रिया । जैसे— इस गाड़ी की चाल बहुत धीमी हैवीति गति । चालसर्ग गमन । गति । चलना या बढ़नाक्रांति डग भरने की क्रिया । कदम रखना । एक स्थान से दुसरे स्थान पर गमन । गतिअभिनिवेश प्रवेश । पैठा । गतिअधिगम प्राप्ति । पहुँच । ज्ञान । गतिद्रवण गमन । गति । दौड़उत्तरायण सूर्य की मकर रेखा से उत्तर, कर्क रेखा की और, गतिविक्रांति गतिगतक गमन । गति । जानामटक गति । चालतूरा वेग । गतिहस्तिवर्चस हाथी की गरिमा, गति, शान और उसके शरीर की विशालतारौ गति । चाल । रफ्तारअंठ गति । चीलढाण † संज्ञा स्त्री॰ ऊँट की तेज चाल । गतिपइस † संज्ञा स्त्री॰ पैठ । प्रवेश । गति । रसाई । पहुँचरौस गति । चालगुजर निकास । गति । जैसे,—उस रास्ते से गुजर मुशकिल हैचरनि पु संज्ञा स्त्री॰ चाल । गतिरविश गति । चाललटका गति । चाल । ढबहरकत गति । चाल । हिलना । डोलनारी सखियों के लिये संबोधन । अरी । एरीरु पु ^१ अव्य॰ औरइति अव्य समाप्तिसूचक अव्ययतरु वृक्ष । पेड़यान गाड़ी, रथ आदि सवारी । वाहन । विमान । आकाशयानवान कट । गोनटी । चटाईचारक गाय भैंस चरानेवाला । चरवाहाचालन चलाने की क्रिया । परिचालनपीति पीना । पान (वैदिक)लीला वह व्यापार जो चित्त की उमंग से केवल मनोरंजन के लिये किया जाय । केलि । …धोरित आघात करना । चोट पहुँचानामस्कर वंश । वाँसवींखा नृत्य । नाचच्युति पतन । स्खलन । झडना । गिरनातूर्णि फुर्तीला । तेजप्रवेश अंतर्निवेश । भीतर जाना । घुसना । पैठना । दखलविक्रम विष्णु का एक नामसंसृति जन्म पर जन्म लेने की परंपरा । आवा- गमन । भवचक्रज्योतिष वह विद्या जिससे अंतरिक्ष में स्थित ग्रहों नक्षत्रों आदि की परस्पर दूरी…संप्रहार परस्पर चोट करनाघटन गढ़ा जाना । रूप या आकार देनाचरथ चलनेवाला । जंगमसरा पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ चिताचलाचल † संज्ञा स्त्री॰अतिभार अत्यधिक बोझसमाचार संवाद । खबर । हाल । जैसे,—क्या नया समाचार हैअजि चलनेवाला । गमन करनेवला; जैसे—पदाजि = पैर से चलनेवालारेट भाव । निर्खसर्म पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'शर्म' । कल्याण । देहि अवलंब न विलंब अंभोजकर चक्…पैठ घुसने का भाव । प्रवेश । दखल । यौ॰—घुस पैठढरनि पु संज्ञा स्त्री॰नौबत बारी । पारी । जैसे, नौबत का बुखारहवाल हाल । दशा । अवस्था

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गतिम्गति (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अयअय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ई + अच्)
अन्य सम्भावना: अय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अय् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गतिम् 📚 ➤ गति, गमन, जाना, चाल
संस्कृत: गमनम्

अय 📚 ➤ जाना,चलना,फिरना
संस्कृत: शुभावहविधिः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गति 📚अटपटी, चटपट लखी न जाय । जो मन की खटपट मिटै, अघट भए ठहराय । —कबीर (शब्द…🟠🔵🟣🟢🟤
अय 📚गमन । जाना । गति🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गति
व्युत्थान (३.३.१२६) — रोक, विरोधी, मारना, द्रव्य, धन
अय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
गतिमयगतिम् + अयहल्-अच् संयोग —

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अय: ई + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें