🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:36:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गमकौआ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गमकौ+आ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गमकौ

अर्थ: संकेतक, सुझाव देने वाला, प्रणाम, अनुक्रमणी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गमक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. गमक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. गमक (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गमक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागमकःगमकौगमकाः
द्वितीयागमकम्गमकौगमकान्
तृतीयागमकेनगमकाभ्याम्गमकैः
चतुर्थीगमकायगमकाभ्याम्गमकेभ्यः
पञ्चमीगमकात् / गमकाद्गमकाभ्याम्गमकेभ्यः
षष्ठीगमकस्यगमकयोःगमकानाम्
सप्तमीगमकेगमकयोःगमकेषु
सम्बोधनहे गमकहे गमकौहे गमकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

आ

अर्थ: स्वीकृति ‘हाँ'

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. ऋ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. ऌ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गमक
गमक
gamaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गमक १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ गमिका]
१. जानेवाला ।
२. बोधक । सूचक । बतलानेवाला ।
गमक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. संगीत में एक श्रुति या स्वर पर से दूसरी श्रुति या स्वर पर जाने का एक प्रकार । विशेष—इसके सात भेद हैं—कंपित, स्फुरित, लीन, भिन्न, स्थविर, आहत और आंदोलित । पर साधारणतः लोग गाने में स्वर के कँपाने को ही गमक कहते हैं ।
२. तबले की गंभीर आवाज ।
गमक ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गमक = जाने या फैलनेवाला] महक । सुगंध । जैसे,—इस, फूल की गमक चारो ओर फैल रही है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गमक mfn. causing to understand, making clear or intelligible, explanatory, leading to clearness or conviction (e.g. हेतु, ‘a convincing reason’), Sarvad. i, 35
indicative of (gen.), Mālatīm. i, 7
गमक n. (in music) a deep natural tone, PSarv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (348,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गमक a. (मिका f.) [गम्-ण्वुल्] 1 Indicative or suggestive, a proof or index of; तदेव गमकं पांडित्यवैदग्ध्ययोः Māl. 1. 7. --2 Convincing. --कः A kind of musical note (of which there are seven).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0452-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गमक त्रि० गमयति गम--णिच्--ण्वुल् । १ गमयितरि २ बोधके च “सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समासः” महाभा० “यत् प्रौढत्वमुदारता च वचसां यच्चार्थतोगौरवम् तच्चेदस्ति ततस्तदेव गमकं पाण्डित्यवैदग्ध्ययोः” मा- लतीमा० । ३ स्वरभेदे । “गमकः स्वश्रुतिस्थानस्थानां श्रुत्यन्तराश्रयात् । स्वरो यो मूर्च्छनामेति गमकः स इहोच्यते । कम्पितः स्फुरितो लीनो भिन्नः स्थविर एव च । आहतान्दोलितौ चेति गमकाः सप्त की- र्त्तिताः । साघपोषनिशायान्तु शेषप्रहरमात्रके । साधकः सलिले स्थित्वा गमकान् सप्त साधयेत् । दाक्षि- णात्या हरिप्रीत्यै गायन्ति गमकानिमान्” सङ्गी० दा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2533,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गमकः पुं, (गमयति प्रापयति बोधयति वा मूर्च्छनादि- लक्षणैर्य आत्मानमिति । गम् + णिच् + ण्वुल् ।) स्वरविशेषः । यथा, सङ्गीतदामोदरे । “गमकः स्वश्रुतिस्थानच्छायां श्रुत्यन्तराश्रयाम् । स्वरो यो मूर्च्छ नामेति गमकः स इहोच्यते ॥ कम्पितः स्फुरितो नीलो भिन्नः स्थविर एव च । आहतान्दोलितो चेति गमकाः सप्त कीर्त्तिताः ॥ माघपौषनिशायान्तु शेषप्रहरमात्रके । साधकः सलिले स्थित्वा गमकान् सप्त साधयेत् ॥ दाक्षिणात्याहरिप्रीत्यै गायन्ति गमकानिमान् ॥” (गमयति बोघयतीति । गम् + णिच् + ण्वुल् । बोधकमात्रे त्रि । यथा, मालतीमाधवे । ३ । “यत् प्रौढत्वमुदारता च वचसां यच्चार्थतो गौरवं तच्चेदस्ति ततस्तदेव गमकं पाण्डित्य वैदग्ध्ययोः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-306-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गमक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गमकौगमक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: गमक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | गमक (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
आअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गमकौ 📚 ➤ संकेतक, सुझाव देने वाला, प्रणाम, अनुक्रमणी

आ 📚 ➤ स्वीकृति ‘हाँ'

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गमक 📚जानेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें