🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:13:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गर्तम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गर्तम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गर्तम्

अर्थ: कोटर, छिद्र, गुफा

संस्कृत: भूमौ वर्तमानं रन्ध्रम् · पर्याय: अवट

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गर्त (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. गर्त (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. गर्त (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गर्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागर्तःगर्तौगर्ताः
द्वितीयागर्तम्गर्तौगर्तान्
तृतीयागर्तेनगर्ताभ्याम्गर्तैः
चतुर्थीगर्तायगर्ताभ्याम्गर्तेभ्यः
पञ्चमीगर्तात् / गर्ताद्गर्ताभ्याम्गर्तेभ्यः
षष्ठीगर्तस्यगर्तयोःगर्तानाम्
सप्तमीगर्तेगर्तयोःगर्तेषु
सम्बोधनहे गर्तहे गर्तौहे गर्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गर्त
गर्त
garta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भूमि के गड्ढे (1.8.2) अवट
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गर्त संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गड्ढा । गड़हा ।
२. दरार ।
३. घर ।
४. रथ ।
५. जलाशय ।
६. एक नरक का नाम ।
७. नहर (को॰) ।
८. समाधि या कब्र (को॰) ।
९. एक प्रकार का रोग (को॰) । १० त्रिगर्त देश का भागविशेष (को॰) ।
११. सिंह की माँद या गुफा (को॰) । यौ॰—गर्ताश्रय = बिलेशय या बिल में रहनेवाले जीव । जैसे, चूहा, खरगोश आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गर्त m. a high seat, throne (of Mitra and Varuṇa), RV. (‘a house’, Naigh.)
the seat of a war-chariot, vi, 20, 9
(Nir. iii, 5) a chariot, Gaut. xvi, 7
a table for playing at dice, Nir. iii, 5.
2. गर्त m. (= कर्त, q.v.) a hollow, hole, cave, grave, ŚBr. xiv; ŚāṅkhBr.; ĀśvGṛ.; ŚāṅkhGṛ.; Kauś.; MBh. &c.
a canal, Mn. iv, 203
the hollow of the loins, L.
a kind of disease, L.
N. of a country (part of Tri-garta, in the north-west of India), L. (cf. Pāṇ. iv, 2, 137)
गर्त n. a hole, cave, MBh. vii, 4953
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (349,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्तः, --र्ता, --र्तं [गॄ-तन् Uṇ. 3. 86] 1 A hollow, hole, cave; ससत्त्वेषु गर्तेषु Ms. 4. 47, 203. --2 A grave. --र्तः 1 The hollow of the loins. --2 A kind of disease. --3 N. of a country, a part of the Trigartas q. v. --4 Ved. A throne. --5 A chariot. --6 A table for playing at dice. --7 A house. --8 The post of an assembly room. --Comp. --आश्रयः an animal living in holes or under ground, as a mouse or rat.
गर्तः, --र्ता, --र्तं [गॄ-तन् Uṇ. 3. 86] 1 A hollow, hole, cave; ससत्त्वेषु गर्तेषु Ms. 4. 47, 203. --2 A grave. --र्तः 1 The hollow of the loins. --2 A kind of disease. --3 N. of a country, a part of the Trigartas q. v. --4 Ved. A throne. --5 A chariot. --6 A table for playing at dice. --7 A house. --8 The post of an assembly room. --Comp. --आश्रयः an animal living in holes or under ground, as a mouse or rat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0453-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्त्त पु० गॄ--तन् । १ भूमिछिद्रे १ त्रिगर्त्तदेशे ३ स्त्रीनितम्बस्थ ककुन्दरे च विश्वः । ४ रोगभेदे शब्दर० । ५ गृहे निघ० । ६ रथे ७ सभास्थाणौ च निरु० । “अभ्वातेव पुंस एति प्रतीची गर्त्ता रुगिव सनये धमानाम्” ऋचो निरुक्तौ गर्त्तः सभास्थाणुर्गृणातेः सत्यसङ्गरो भवति रथोऽपि गर्त्त उच्यते गृणातेः स्तुतिकर्म्मणः स्तुततभं यानम्” इति ३ । ५ । “वरुण! मित्र । गर्त्तमचक्षाथे” ऋ० ५ । ६२ । ८ । “गर्त्त रथम्” भा० “नमस्वन्ता धृतदक्षाधिगर्त्ते” २५ । ६ । ५ । “गर्त्ते रथे” भा० । ८ खातभेदे “धनुः- सहस्याण्थष्टौ च गतिर्यासां न विद्यते । न ता नदी- शब्दवहा गर्त्तास्ताः परिकीर्त्तिता” ति० त० । “स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्त्तप्रस्रवनेषु च” मनुः । ९ खातेन कृतबिलमात्रदेशे च “अशुचिस्थानम् उच्छिष्टक्षेपणस्थान गर्त्तादिकम्” मिता० । “न ससत्येषु गर्त्तेषु न गच्छ- न्नापि च स्थितः” (मूत्रं कुर्य्यात्) भनुः । “गर्त्तेष्वव--काशी- पालमित्यवधापयेत्” आश्व० गृ० २ । ८ । १४ । “सर्वासां स्थूणानां गत्तेषु” नारा० “वर्षाभ्यस्तत्र गर्त्तेऽवदध्युः” ४ । ५ । ५ । “स्थाणुं वर्च्छत् गर्त्ते वा पात्यते” ऋ० भा० श्रुतिः । गर्त्तस्यादूरभवो देशः सुवास्त्वा० अण् । गार्त्त गर्त्तसन्नि- कृष्टदेशादौ त्रि० । ततः चतुरर्थ्याम् प्रेक्षा० इनि । गर्त्तिन् गर्त्तसन्निकृष्टादौ त्रि० स्त्रियां ङीप् । गर्त्ते भवः धूमा० वुञ् । गार्त्तक गर्त्तभवे त्रि० । उत्करा० चतु- रर्थ्यां छ । गर्त्तीय गर्त्तयुक्तदेशादौ त्रि० । कुमुदा० चतुरर्थ्या ठल् । गर्त्तिक गर्त्तसन्निकृष्टदेशादौ । गर्त्तं तत्पतनमर्हति “छन्दसि च” पा० यत् । गर्त्त्य गर्त्तपतनमर्हति त्रि० छन्दसीत्युक्तेः वेद एवास्य प्रयोगः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2547,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गर्त्तः, पुं, (गिरति ग्रसति स्वस्मिन् पतितं जीव- जातादिकमित्यर्थः । गॄ निगरणे + “हसि- मृग्रिण्वामिदमीति ।” उणां । ३ । ८६ । इति तन् ।) भुवि श्वभ्रम् । गाडा इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । अवटः २ । इत्यमरः । १ । ८ । २ ॥ भूरन्ध्रम् ३ दरः ४ श्वभ्रम् ५ । इति जटाधरः ॥ आवटिः ६ आवटुः ७ पृथिवी- रन्ध्रम् ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मार्क- ण्डेये । २१ । ९ । “धरण्यां विवृते गर्त्ते निपपात लघुक्रमः ॥”) त्रिगर्त्तदेशः । कुकुन्दरः । इति मेदिनी । ते । १३ ॥ रोगभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ (मातृगर्भ- रूपगह्वरम् । यथा, भागवते । ३ । ३१ । ५ । “शेते विण्मूर्त्तयोर्गर्त्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे ॥” कूषः । यथा, तत्रैव । ३ । १३ । ३४ । “यद्रोमगर्त्तेषु निलिल्युरध्वरा- स्तस्मै नमः कारणशूकराय ते ॥” नरकविशेषः । यथा, मार्कण्डेये । २१ । १० । “निपपात महागर्त्ते तिमिरौघसमावृते ॥” अष्टधनुःसहस्रेभ्यो न्यूनगतिदेवखातभेदः । एतल्लक्षणं यथा, छन्दोगपरिशिष्टे । “धनुः सहस्राण्यष्टौ च गतिर्यासां न विद्यते । न ता नदीशब्दवहा गर्त्तास्ताः परिकीर्त्तिताः ॥” अस्योदाहरणं यथा, मनौ । ४ । २०३ । “नदीषु देवखातेषु तडागेषु सरःसु च । स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्त्तप्रस्रवणेषु च ॥” गीर्य्यते स्तूयते वेदस्तुतिं कुर्व्वता जनेनेति । ग + तन् गुणश्च । देवरथः । यथा, ऋग्वेदे । ५ । ६२ । ८ । “आरोहथो वरुण ! मित्र ! गर्त्तमतश्चाक्षाथे अदितिं दितिं च ॥” “गर्त्तं रथम ॥” इति भाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-311-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गर्त" आता है (18)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गर्तम्गर्त (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गर्त (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | गर्त (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गर्तम् 📚 ➤ कोटर, छिद्र, गुफा
संस्कृत: भूमौ वर्तमानं रन्ध्रम् · पर्याय: अवट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गर्त 📚गड्ढा । गड़हा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गर्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें