🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:48:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गर्ह्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गर्ह्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गर्ह्य

अर्थ: दोष लगाना, निन्दा करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: विनिन्दने

अंग्रेज़ी: to blame, to criticize

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — गर्ह् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — गर्ह् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. अव्यय — गृह् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  4. गर्ह्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  5. गर्ह्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गर्ह् (चुरादिगण) · अर्थ: दोष लगाना, निन्दा करना (विनिन्दने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगर्हति / गर्हयतिगर्हतः / गर्हयतःगर्हन्ति / गर्हयन्ति
मध्यमगर्हयसि / गर्हसिगर्हथः / गर्हयथःगर्हथ / गर्हयथ
उत्तमगर्हयामि / गर्हामिगर्हयावः / गर्हावःगर्हयामः / गर्हामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गर्हति · लट् (आत्मने.): गर्हयते · लिट्: गर्हयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): गर्हयाञ्चक्रे · लुट्: गर्हयिता · लुट् (आत्मने.): गर्हयिता · लृट्: गर्हयिष्यति · लृट् (आत्मने.): गर्हयिष्यते · लोट्: गर्हतात् · लोट् (आत्मने.): गर्हयताम् · लङ्: अगर्हत् · लङ् (आत्मने.): अगर्हयत · विधिलिङ्: गर्हयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): गर्हयेत · आशीर्लिङ्: गर्ह्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): गर्हयिषीष्ट · लुङ्: अगर्हीत् · लुङ् (आत्मने.): अजगर्हत · लृङ्: अगर्हयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अगर्हयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गर्हण · ण्वुल्: गर्हकः · तृच्: गर्हिता · यत्: गर्ह्यः · ण्यत्: गर्ह्यः · तव्य: गर्हितव्यः · अनीयर्: गर्हणीयः · क्त: गर्हितः · क्तवतु: गर्हितवान् · शतृ: गर्हन् · स्य-शतृ: गर्हिष्यन् · शानच्: गर्हयमाणः · क्त्वा: गर्हित्वा · ल्यप्: प्रगर्ह्य · तुमुन्: गर्हितुम् · णमुल्: गर्हम् · घञ्: गर्हः · क्तिन्: गर्ढि · क्वसु: जगर्ह्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गर्ह्
गर्ह्
garh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्ह् cl. 1. 10.P. Ā. ˚हति, ˚हते, ˚हयति, ˚हयते (the Ā. is more common than P.; perf. जगर्ह, ˚र्हे), to lodge a complaint (acc.) before any one (dat.), RV. iv, 3, 5; to accuse, charge with, reproach, blame, censure any one or anything (acc.), Mn. iv, 199; MBh.; R. &c.; to be sorry for, repent of (acc.), Mn. xi, 230; Jain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (350,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गर्ह् {c1c} {c10c} A. (sometimes P. also) (गर्हते, गर्हयते, गर्हित) 1 To blame, censure, reproach; विषमां हि दशां [] प्राप्य दैवं गर्हयते नरः H. 4. 3; Ms. 4. 199. --2 To accuse, charge with. --3 To be sorry for.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0455-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गर्ह्यअव्यय — गर्ह् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — गर्ह् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | अव्यय — गृह् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गर्ह्य 📚 ➤ दोष लगाना, निन्दा करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: विनिन्दने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गर्ह् 📚cl. 1. 10.P. Ā. ˚हति, ˚हते, ˚हयति, ˚हयते (the Ā. is more common than P…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गर्ह्य: गर्ह् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें