🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:07:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गलम्

अर्थ: कंठ, गर्दन

संस्कृत: ग्रीवाग्रभागः · पर्याय: कण्ठ

व्युत्पत्ति: गल्+अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. गल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गल् + अच्
  3. गल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गल् + अच्
  4. गल् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागलःगलौगलाः
द्वितीयागलम्गलौगलान्
तृतीयागलेनगलाभ्याम्गलैः
चतुर्थीगलायगलाभ्याम्गलेभ्यः
पञ्चमीगलात् / गलाद्गलाभ्याम्गलेभ्यः
षष्ठीगलस्यगलयोःगलानाम्
सप्तमीगलेगलयोःगलेषु
सम्बोधनहे गलहे गलौहे गलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गल
गल
gala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गला । कंठ । गरदन ।
२. राल ।
३. गड़ाकू नाम की मछली ।
४. एक प्राचीन बाजे का नाम ।
५. रस्सी (को॰) ।
६. एक प्रकार की लंबी घास । बृह्तकाश [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गल m. ‘oozing’, resin (especially that of the plant Shorea robusta), L.
= गलक, L.
a kind of musical instrument, L.
a reed (large kind of Saccharum cylindricum), L.
a rope (made of that reed), L.
2. गल m. (Pāṇ. viii, 2, 21, Kāś.) ‘swallower’, the throat, neck, MBh.; Mṛcch. &c. (ifc. f(आ). [g. क्रोडादि] Hcat. i, 7, 334; f(ई). g. बह्व्-अदि);
गल [cf. Lat. gula.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (350,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गलः [गल्-भक्षणे बा˚करणे अच्] 1 The throat, neck; न गरलं गले कस्तूरीयं; cf. अजागलस्तन; Bh. 1. 64; Amaru. 88. --2 The resin of the Śāla tree. --3 A kind of musical instrument. --4 A rope. --Comp. --अंकुरः a particular disease of the throat (inflammation). --उद्भवः the tuft of hair on the neck of a horse. --ओघः tumor in the throat. --कंबलः a bull's dewlap. --गंडः {1} enlargement of the glands of the neck. {2} goitre. --ग्रहः, --ग्रहणं {1} seizing by the throat, throttling, smothering. {2} a kind of disease. {3} N. of certain days in the dark fortnight of a month:-- i. e. the 4th, 7th, 8th, 9th, 13th and the three following days. {4} a day on which a course of study is commenced, but [] immediately preceding a day on which it is prohibited. {5} study. begun but immediately interrupted. --चर्मन् n. the gullet, throat. --द्वारं the mouth. --मेखला a necklace. --वार्त a. {1} safe in the work of the throat, able to eat much and digest it, healthy, sound; दृश्यंते चैव तीर्थेषु गलवार्तास्तपस्विनः Pt. 3. v. l. {2} a parasite. --विद्रधिः tumor and abscess in the throat. --व्रतः a peacock. --शुंडिका the uvula. --शुंडी swelling of the glands of the neck. --स्तनी (also गलेस्तनी) a she goat. --हस्तः {1} seizing by the throat, throttling, collaring. {2} an arrow with a crescent-shaped head; cf. अर्धचंद्र. --हस्तित a. seized by the throat, throttled, strangled.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0455-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गल भक्षणे सक० स्राव (गला) अक० भ्वा० पर० सेट् । गलति अ- गालीत् । “निर्गलिताम्बु गर्भम्” रघुः । “गलितं त्वरावि- रहितासनयाः” माघः “प्राक्शोकनिर्गलितनेत्रपयः- प्रवाहान्” नैष० । “विपक्षे गलितादरौ” “पर्य्या- गलदच्छविन्दुः” “मुषलाद्यगलत्ततः” भट्टिः । “प्रच्छदात्तयलितास्रविन्दुभिः” । “विगाह्यमानो गलि- ताङरागैः” रघुः ।
गल क्षारणे (गालान) चुरा० आत्म० सक० सेट् । गालया अजीगलत गालयाञ्चक्रे । गालः । गालितः । “पङ्क गोमूत्रगलितम्” चक्रदत्तः ।
गल पु० गल--भक्षे बा० करणे अच् । १ कण्ठे (गला) अम कर्त्तरि अच् । २ सर्ज्जरसे (धुना) ३ वाद्यभेदे, ४ गडक- मत्स्ये च शब्दरत्ना० । “गले गृहीत्वा क्षिप्तोऽस्मि” भा० आनु० १५४ अ० । अस्य स्वाङ्गत्वेऽपि क्रोडा० न ङीष् । छिन्नगला । बह्वा० स्त्रियां ङीष् । गली इत्यपि तत्रैव स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2561,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गल, भक्षे । सावे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-सकं-स्रावे अकं-सेट् ।) गलति । इति दुर्गा- दासः ॥ (स्रावार्थे यथा, कथासरित्सागरे । ११ । ५७ । “इति मे तव कल्याणमपश्यन्त्या गलन्त्यमी । सन्तापक्वथिताः प्राणा इव वाष्पाम्बुबिन्दवः ॥”)
गल, क ङ स्रावे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां आत्मं-अकं-सेट् ।) स्रावः । क्षरणम् । क ङ, गालयते रक्तं क्षतस्य । इति दुर्गादासः ॥
गलः, पुं, (गलति भक्षयत्यनेन । गल् + करणे अप् । यद्बा गीर्य्यतेऽनेन । गॄ + करणे अप् ।) कण्ठः । इत्यमरः । २ । ३ । ८८ ॥ गला इति भाषा ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । ३ । १६४ । “प्रजा न रञ्जयेद्यस्तु राजा रक्षादिभिर्गुणैः । अजागलस्तनस्येव तस्य राज्यं निरर्थकम् ॥” * ॥ गलति क्षरति शालवृक्षादेरिति । गल् + पचा- द्यच् ।) सर्ज्जरसः । इति मेदिनी । ले । १३ ॥ धुना इति भाषा ॥ वाद्यभेदः । (गलति निःसरति जालादेरिति ।) गडकमत्स्यः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-317-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गलम्गल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: गॄ + अच्)
अन्य सम्भावना: गल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गल् + अच् | गल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गल् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गलम् 📚 ➤ कंठ, गर्दन
संस्कृत: ग्रीवाग्रभागः · पर्याय: कण्ठ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गल 📚गला । कंठ । गरदन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गलम्: गॄ + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें