🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:15:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गविश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गवि+श

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गवि

अर्थ: गच्छत्यनेन, गम् करणे डो तारा .

संस्कृत: वृषभः, गौः, बाणः, इन्द्रस्य वज्रायुधम्, जलम्, किरणः, नेत्रम्, पशुः, स्वर्गः, वचनम्, दिक् · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गो (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. गो (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. गवी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गो (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागौःगावौगावः
द्वितीयागाम्गावौगाः
तृतीयागवागोभ्याम्गोभिः
चतुर्थीगवेगोभ्याम्गोभ्यः
पञ्चमीगोःगोभ्याम्गोभ्यः
षष्ठीगोःगवोःगवाम्
सप्तमीगविगवोःगोषु
सम्बोधनहे गौःहे गावौहे गावः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

श

अर्थ: आनन्द

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. श (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — श (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाशम्शेशानि
द्वितीयाशम्शेशानि
तृतीयाशेनशाभ्याम्शैः
चतुर्थीशायशाभ्याम्शेभ्यः
पञ्चमीशात् / शाद्शाभ्याम्शेभ्यः
षष्ठीशस्यशयोःशानाम्
सप्तमीशेशयोःशेषु
सम्बोधनहे शहे शेहे शानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गो
गो
go
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गो संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गाय । गऊ ।
२. प्रकाशरश्मि । किरण ।
३. वृष राशि ।
४. ऋषभ नाम की औषधि ।
५. इंद्रिय ।
६. बोलने की शक्ति । वाणी । उ॰— गोकुल की छबि कबि क्यों कहै । गो जब लौं गोकुल नहिं गहै ।— घनानंद॰, पृ॰ २९२ ।
७. सरस्वती ।
८. आँख । दृष्टि । देखने की शक्ति ।
९. बिजली ।
१०. पृथ्वी । जमीन ।
११. दिशा ।
१२. माता । जननी ।
१३. किसी धातु की बनी गोमूर्ति ।
१४. बकरी, भैंस, भेड़ी इत्यादि दूध देनेवाले पशु ।
१५. जीभ । जबान । जिह्वा ।
१६. ज्योतिष में नक्षत्रों की नौ वीथियों में से एक ।
गो २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बैल ।
२. नंदी नामक शिवगण ।
३. घोड़ा ।
४. सूर्य ।
५. चंद्रमा ।
६. बाण । तीर ।
७. गवैया । गानेवाला ।
८. प्रशंसक ।
९. आकाश । १०, स्वर्ग ।
११. जल ।
१२. वज्र ।
१३. शब्द ।
१४. नौ का अंक ।
१५. शरीर के रोम ।
१६. पशु (को॰) ।
१७. हीरा (को॰) ।
१८. गोमेध नामक यज्ञ (को॰) ।
गो ३ अव्य॰ [फा॰] यद्यपि । जैसे—गो ऐसी बात है, पर मैं कह तो नहीं सकता । यौ॰—गोकि = यद्यपि । गो ।
गो ४ प्रत्य॰ [फा॰] कहनेवाला । जैसे— कानूनगो, दरोगगो । विशेष— इस अर्थ में यह शब्द यौगिक के अंत में आता है ।
गो ५ पु क्रि॰ अ॰ [हिं॰, गा] दे॰ गया । उ॰— राव अमर गो अमरपुर । —भूषण ग्रं॰, पृ॰ ४९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो गौस् (acc. गाम् instr. गवा dat. गवे, gen. abl. गोस् loc. गवि; du. गावा [Ved.], गावौ; pl. nom. गावस् acc. गास् [rarely गावस्, TBr. iii; TUp.; MBh. iv, 1506; R. ii] instr. गोभिस् dat. abl. गोभ्यस्, gen. गवाम् [once at the end of a Pāda, RV. iv, 1, 19] and [in RV. at the end of Pādas only, cf. Pāṇ. vii, 1, 57] गोनाम् loc. गोषु) m. an ox f. a cow, (pl.) cattle, kine, herd of cattle, RV. &c. (in comp. before vowels [cf. Pāṇ. vi, 1, 122 ff.] गव्, गव, qq.vv.; cf. also गवाम्, गवि, गां ss.vv.; गवां व्रत, N. of a Sāman; गवां तीर्थ, see गो त्˚; गोषु-√ गम्, to set out for a battle [to conquer cows] RV. ii, 25, 4; v, 45, 9; viii, 71, 5)
‘anything coming from or belonging to an ox or cow’, milk (generally pl.), flesh (only pl. RV. x, 16, 7; ‘fat’, Gmn.), skin, hide, leather, strap of leather, bow-string, sinew (RV. x, 27, 22; AV. i, 2, 3), RV.
= गो-ष्टोम (q.v.), AitBr. iv, 15; ŚBr. xiii (see also गो-आयुस्)
(pl.) ‘the herds of the sky’, the stars, RV. i, 154, 6 and vii, 36, 1
(m. [also f., Uṇ., Sch.]) rays of light (regarded as the herds of the sky, for which Indra fights with Vṛtra), MBh. i, iii; Hariv. 2943; R. &c.
गो m. the sign Taurus, VarBṛS. xl f.; VarBṛ.; Laghuj.
the sun (cf. -पुत्र), Nir. ii, 6 and 14
the moon, L.
a kind of medicinal plant (ऋषभ), L.
a singer, praiser (fr. √ गै), Naigh. iii, 16
‘a goer’, horse (fr. √ 1. गा), Sāy. on RV. i, 121, 9 and iv, 22, 8
N. of two Ṛṣis of the SV. (with the patr. Āṅgirasa [TāṇḍyaBr. xvi] and Māyūka)
N. of a man (who with Puṣkara is said to be the बलाध्यक्ष of the sons and grandsons of Varuṇa), MBh. ii, 381 (cf. R. vii, 23, 28)
गो m. f. (?) the sun's ray called Suṣumṇa, Nir. ii, 6
गो m. water, BhP. i, 10, 36 (also f. pl., xi, 7, 50)
गो m. an organ of sense, BhP. vii, 5, 30
the eye, Kuval. 70
a billion, TāṇḍyaBr. xvii, 14, 2
गो m. f. the sky, Naigh. i, 4 (perhaps, VS. xxiii, 48)
the thunderbolt, Sāy. on RV. v, 30, 7
the hairs of the body, L.
गो f. an offering in the shape of a cow (= धेनु, q.v.), W.
a region of the sky, L.
(Naigh. i, 1) the earth (as the milk-cow of kings), Mn. iv, xii; MBh.; R. &c.
(hence) the number ‘nine’, Jyot.; Sūryas.
= गो-वीथी, Sch. on VarBṛS. ix, 1 ff.
a mother, L. (cf. VarBṛS. iii, 68)
(Naigh. i, 11) speech, Sarasvatī (goddess of speech), MBh. i, iii, v; Ragh. ii, v; Cāṇ.
voice, note (fr. √ गै), Śiś. iv, 36
N. of Gaurī, Gal.
of the wife [or of a daughter-in-law, BhP. ix, 21, 25] of Śuka (a daughter of the manes called Sukālas), Hariv. 986; MatsyaP.
N. of a daughter of Kakut-stha and wife of Yayāti, Hariv. 1601
गो [cf. βοῦς; Lat. ḃos; Old Germ. chuo; Mod. Germ. Kuh; Eng. cow; Lett. gohw; cf. also γαῖα, γῆ; Goth. gavi and Mod. Germ. Gau.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (363,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गो पुंस्त्री गच्छत्यनेन गम--करणे डो । १ स्वनामख्याते पशुभेदे वृषस्य यानसाधनत्वात् स्त्रीगव्याश्च दानद्वारा स्वर्गगति- साधनत्वाच्च तथात्वम् । गतिसाधनतया तस्य तथार्थत्व- योगेन यौगिकत्वेऽपि योगरूढत्वम् । एतेन दर्षणकृता “व्युत्पत्तिलभ्यस्य मुख्यार्थत्वे गौः शेते इत्यत्रापि लक्षणा स्यात् “गमेर्डोः” इति व्युत्पादितस्य गोशब्दस्य शयनकालेऽपि प्रयोगात्” इति यदुक्तं तत् ग्रामादिकमेव गमेर्डोः इत्यूणादिप्रत्ययस्य कर्त्तृवाचकत्वानियमात् “ताभ्यामन्यत्रोणादयः पा० सूत्रे ऊणादीनां अपादा- नसंप्रदानभिन्नार्थत्वनियमात् अत्र करणार्थकडोप्रत्ययेन व्युत्पादितस्य गोशब्दस्य शयनकालेऽपि गतिसाधनस्व- रूपयोग्यवाचकत्वात् फलोपधायकत्वनियमे याना- [] सनशयनादीनामपि गतिशयनादिविगमकाले तच्छब्द- वाच्यतानुपपत्तेः । गम्यते ज्ञायते अनेन करणे, शीघ्रं गच्छति कर्त्तरि वा डो । २ रश्मौ किरणे तस्य शीघ्र गामित्वात् चाक्षुषज्ञानहेतुत्वाच्च तथात्वम् सूर्यादिकिरण संपर्कं विना चाक्षुषज्ञानासम्भवात् रश्मेर्ज्ञानसाधनत्वात् तथात्वम् । ३ वज्रे ४ हीरके तस्यापि कठिनद्रव्येऽपि गतिमत्त्वात् तथात्वम् । कर्मणि डो । ५ स्वर्गे कर्मिभि र्गम्यमानत्वात् तस्य तथात्वम् मेदि० । ६ चन्द्रे विश्वः कर्मिभिस्तल्लोकगमनात्तस्य तथात्वम् ७ सूर्ये ८ गोमेधयज्ञे भानुदीक्षितः । सूर्यस्य शीघ्रगतिकत्वात् अर्चिरादि- ष्वधिष्ठातृतया आतिवाहिकत्वात् तथात्वम् । “संवत्स- रादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसम्” छा० उ० । आतिवाहिकशब्दे ६५१ पृ० दृश्यम् ९ ऋषभनामौषधे राजनि० । तस्य गोना- मकत्वात् तथात्वम् । करणे डो । १० बेत्रे स्त्री तस्य चाक्षुषज्ञानसाधनत्वात् तथात्वम् । कर्त्तरि डो । ११ वाणे स्त्री तस्य शीघ्रग्तिकत्वात् तथात्वम् । कर्मणि डो । १२ दिशि स्त्री दिशां पलायनकाले गम्यमान- त्वात्तयात्वम् । १३ वाचि स्त्री तस्याः ज्ञानहेतुत्वात् तथात्वम् । आधारेडो । १४ भुवि स्त्री तस्याः गमना- धारत्वात् तथात्वम् १५ जले च स्त्रीब० व० केचित् तस्य निम्नगतित्वात् १६ पशुमात्रे अमरः १७ मातरि १८ लो- मनि भानुदीक्षितः । १९ वृषराशौ २० नवसंख्यायाम् गोर्भूमेर्नवखण्डात्मकत्वात् आकाशे सदागतिमद्ग्रहाणां नवत्वाद्वा तत्संख्यासाम्यात् तथात्वम् । २१ पुलस्त्यभा- र्यायां गविजातशब्दे २५६६ पृ० दृश्यम् । ज्ञानहेतुत्वात् २२ इन्द्रिये गोचरः । पदान्तस्थितस्योपसर्जनस्य समा० ह्रस्वः शीतगुः सहस्रगुः । अस्य उत्तरपदस्थत्वे तत्पुरुषे षच् समा० । पुंसि परमगवः स्त्रियां षित्त्वात् ङीष् दुग्धगवी गोः पुरीषं मयट् । गोमय (गोवर) ख्याते पदार्थे न० गौर्विद्यतेऽस्य मिनि गोमिन् । मतुप् । गोमत् गोविशिष्टे गोस्वामिनि च त्रि० स्त्रियां ङीप् । गोःस्थाने गोष्ठच् गोगोष्ठ गोस्थाने न० गोमांसगुणा भावप्र० उक्ता यथा “गोमांसं तु गुरु स्निग्धं पित्तश्लेष्मविवर्द्धनम् । वृंहणं वातहृत् बल्यमपथ्यं पीनसप्रणुत् । गोरिदं यत् “आन्तोयि प्रत्यये” पा० अवादेशः । गव्य गोदुग्धादौ भावप्र० तद्गुणाद्युक्तं यथा “गव्यं दुग्धं विशेषेण मधुरं रसपाकयोः । शीतलं स्तन्यपृत् स्निग्धं वातपित्तास्रनाशनम् । दोषधातुबल- [] स्रोतःकिञ्चित्क्लेदकरं गुरु । जरासमस्तरोगाणां शान्तिकृत् सेविनां सदा” । क्षीरवर्गशब्दे २३७७ पृ० विवृतिः । गव्यदधिगुणाः भावप्र० उक्ता यथा “गव्यं दवि विशेषेण स्वाद्वम्लञ्च रुचिप्रदम् । पबित्रं दीपनं हृद्यं पुष्टिकृत् पवनापहम् । उक्तं दध्नामशेषाणां मध्ये गव्यं गुणाधिकम्” “तन्नवनीतगुणाः” तत्रोक्ता यथा “नवनीतं क्षितं गव्यं वृष्यं वर्णबलाग्निकृत् । संग्राहि वातपित्तासृक्क्षयार्शोऽर्दितकासहृत् । तद्धितं वालके वृद्धे विशेषादमृतं
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गो" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गविगो (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गो (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
शश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गवि 📚 ➤ गच्छत्यनेन, गम् करणे डो तारा .
संस्कृत: वृषभः, गौः, बाणः, इन्द्रस्य वज्रायुधम्, जलम्, किरणः, नेत्रम्, पशुः, स्वर्गः, वचनम्, दिक् · पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

श 📚 ➤ आनन्द

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गो 📚गाय । गऊ🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गो
पृथ्वी के और नाम (२.१.४) — विपुला, गह्वरी, धात्री, इला, कुम्भिनी, क्षमा, भूतधात्री, रत्नगर्भा
बैल के और नाम (२.९.६१) — अनड्वान्, सौरभेय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें