🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:24:53 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गाजम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गाजम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गाजम्

अर्थ: शब्द करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: शब्दार्थे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — गज् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. गाज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गज् + घञ्
  3. गाज (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. गाज (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गज् (चुरादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दार्थे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगाजयतिगाजयतःगाजयन्ति
मध्यमगाजयसिगाजयथःगाजयथ
उत्तमगाजयामिगाजयावःगाजयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गाजयति · लट् (आत्मने.): गाजयते · लिट्: गाजयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): गाजयाञ्चक्रे · लुट्: गाजयिता · लुट् (आत्मने.): गाजयिता · लृट्: गाजयिष्यति · लृट् (आत्मने.): गाजयिष्यते · लोट्: गाजयतात् · लोट् (आत्मने.): गाजयताम् · लङ्: अगाजयत् · लङ् (आत्मने.): अगाजयत · विधिलिङ्: गाजयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): गाजयेत · आशीर्लिङ्: गाज्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): गाजयिषीष्ट · लुङ्: अजीगजत् · लुङ् (आत्मने.): अजीगजत · लृङ्: अगाजयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अगाजयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गाजन · ण्वुल्: गाजकः · तृच्: गाजयिता · यत्: गाज्यः · तव्य: गाजयितव्यः · अनीयर्: गाजनीयः · क्त: गाजितः · क्तवतु: गाजितवान् · शतृ: गाजयन् · स्य-शतृ: गाजयिष्यन् · शानच्: गाजयमानः · क्त्वा: गाजयित्वा · ल्यप्: प्रगाज्य · तुमुन्: गाजयितुम् · णमुल्: गाजम् · क्तिन्: गाक्ति · क्वसु: गाजयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गज्
गज्
gaj
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गज् (for √ गर्ज्) cl. 1. P. √ ˚जति (Dhātup. vii, 72), to sound, roar, Bhaṭṭ. xiv, 5; (derived fr. गज) to be drunk or confused, Dhātup. vii, 72 : cl. 10. P. गजयति, to sound, roar, ib. xxxii, 105.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (342,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गज् {c1c} P. (गजति, गजित) 1 To sound, roar; जगजुर्गजाः Bk. 14. 5. --2 To be drunk; to be confused or inebriated.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0446-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गाजम्अव्यय — गज् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: गाज (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गज् + घञ् | गाज (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गाजम् 📚 ➤ शब्द करना (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: शब्दार्थे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गज् 📚(for √ गर्ज्) cl. 1. P. √ ˚जति (Dhātup. vii, 72), to sound, roar, Bhaṭ…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गाजम्: गज् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें