🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:33:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गातुः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गातुः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गातुः

अर्थ: तुन् गीत

व्युत्पत्ति: गै+तुन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गातु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. गातृ (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  3. गातृ (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  4. गातृ (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गै + तृच्
  5. गातृ (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गै + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गातु (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागातुःगातूगातवः
द्वितीयागातुम्गातूगातून्
तृतीयागातुनागातुभ्याम्गातुभिः
चतुर्थीगातवेगातुभ्याम्गातुभ्यः
पञ्चमीगातोःगातुभ्याम्गातुभ्यः
षष्ठीगातोःगात्वोःगातूनाम्
सप्तमीगातौगात्वोःगातुषु
सम्बोधनहे गातोहे गातूहे गातवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गातु
गातु
gātu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गातु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कोयल ।
२. भौंरा ।
३. गंधर्व ।
४. गवैया । गानेवाला ।
५. गान ।
६. चलनेवाला । पथिक ।
७. पृथ्वी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गातु उस्, m. going, motion, unimpeded motion, RV.; AV. x, 2, 12
way, course, egress, access, RV. (rarely f., i, 136, 2 and v, 32, 10), AV. xiii; VS. ii, 21
progress, increase, welfare, RV.; AV. ii; ŚBr. i
free space for moving, place of abode (‘earth’, Naigh.), RV.; AV. x, xiii
(for गातवे See s.v. √ 1. गा; cf. अरिष्ट-ग्˚, तुर-ग्˚, सु-ग्˚.)
2. गातु m. a song, RV.
a singer (i, 100, 4. ?), Uṇ. i, 73
a Gandharva or celestial chorister, ib.
the male Koïl or Indian cuckoo, ib.
a bee, ib.
N. of a descendant of Atri (author of RV. v, 32), RAnukr.
गातु mfn. angry, wrathful, L.
गातु &c. See √ 1. गा & 3. गा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (352,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गातुः 1 A song. --2 A singer. --3 A celestial chorister. --4 The male (Indian) cuckoo. --5 The large [] black bee. --Ved. --6 Going, motion. --7 Free place for moving. --8 The earth. --9 A refuge. --10 way, course. --11 Access, egress1. --12 Progress. increase, welfare. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0457-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गातु पु० गै--गाने गाङ्--गतौ गा--स्तुतौ वा कर्त्तृभावादौ तुन् । १ कोकिले २ भ्रमरे ३ गन्धर्वे च मेदिनिः । ४ रोषणे त्रि० मेदि० । ५ गायने त्रि० उणादि० । ६ गाने “गातुं कृण्वन्नुषसो जनाय” ऋ० ४ । ५१ । २ । “गातुं गानम्” भा० । ७ गन्तव्ये मार्गादौ “उरुं नो गातुं कृणु सोममीढ्वः” ९ । ८५ । ४ । “गातुं मनुषे च विन्दः” १० । १०४ । ८ । “गातुं गन्तव्यमार्गम्” भा० ८ उपाये “क्षयाय गातुं वनते” ५, ६५ । ४ । “गातुमुपायम्” भा० । गच्छत्यत्र गा--गतौ आधारे तुन् । ९ पृथिव्यां निघ० । “नाकं सूर्य्यमुषसजं गातुमग्निम्” ३ । ३१ । १५ । “गातुं पृथिवीम्” भा० । “गोभ्यो ग तुं निरेतवे” ९ । ४४ । ६० । “गातुं भूमिम्” भा० । १० स्तवे । “यदवतेब्रह्मणे गातु- मैरत्” ४ । ४ । ६ । “गातुं स्तवम्” भा० । गातुमिच्छति क्यच् गातूयति । “ये स्वा पुरा गातूयन्तीव देवाः” १ । १६९ । ५ । गातुं वेत्ति विद--क्विप्र् । गातुविद् मार्गादि- वेत्तरि । “सोमोजिगाति गातुविन्नैषणाम्” २ । ६२ । १३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2570,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गातुः, पुं, (गायतीति । गै गाने + “कमिमनि- जनिगाभायाहिभ्यश्च ।” उणां । १ । ७३ । इति तुः ।) कोकिलः । भ्रमरः । गन्धर्व्वः । इति मेदिनी । ते । १५ ॥ (गाते गच्छतीति । गा ङ गतौ + कमिमनीतिसूत्रे गानिर्द्देशात् तुः । पथिकः । इति उज्ज्वलदत्तः ॥ गै गाने + भावे तु । गानम् । यथा, ऋग्वेदे । ४ । ५१ । १ । “गातुं कृण्वन्नुषसो जनाय ।” “गातुं गानम् ।” इति भाष्यम् ॥ गाते गच्छत्यत्र इति । गा ङ गतौ + अधिकरणे तु । गमनीयः पन्थाः । यथा, ऋग्वेदे । ९ । ८५ । ४ । “उरुं नो गातुं कृणु सोममीढ्वः ।” “गातुं गन्तव्यमार्गम् ।” इति भाष्यम् ॥ पृथिवी । यथा, तत्रैव । ३ । ३१ । १५ । “इन्द्रो नृभिरजनद्दीद्यानः साकं सूर्य्यमुषसं गातुमग्निम् ।” “गातुं पृथिवीम् ।” इति भाष्यम् ॥ गा र लि स्तुतौ + भावे तुः । स्तवः । यथा, तत्रैव । ४ । ४ । ६ । “स ते जानाति सुभतिं यविष्ठ य ईवते ब्रह्मणे गातुमैरत् ।” “गातुं स्तवम् ।” इति भाष्यम् ॥ उपायः । यथा, तत्रैव । ५ । ६५ । ४ । “मित्रो अंहोश्चि- दादुरुक्षयाय गातुं वनते ।” “गातुमुपायम् ।” इति भाष्यम् ॥)
गातुः, त्रि, (गाते कोपं गच्छतीति । गा ङ गतौ + “कमिमनीति ।” उणां । १ । ७३ । इति गानिर्द्देशात् तुः ।) रोषणः । इति मेदिनी । ते । १५ ॥ (गायतीति । गै गाने + तुः ।) गायनः । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-322-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गातुःगातु (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गातृ (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन | गातृ (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गातुः 📚 ➤ तुन् गीत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गातु 📚कोयल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें