🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:24:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गायनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गायनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गायनम्

अर्थ: ल्युट् गवैया

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गायन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. गायन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. गायन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गायन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागायनःगायनौगायनाः
द्वितीयागायनम्गायनौगायनान्
तृतीयागायनेनगायनाभ्याम्गायनैः
चतुर्थीगायनायगायनाभ्याम्गायनेभ्यः
पञ्चमीगायनात् / गायनाद्गायनाभ्याम्गायनेभ्यः
षष्ठीगायनस्यगायनयोःगायनानाम्
सप्तमीगायनेगायनयोःगायनेषु
सम्बोधनहे गायनहे गायनौहे गायनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गायन
गायन
gāyana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गायन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ गायनी]
१. गानेवाला । गवैया । गायक ।
२. गाने का व्यवसाय करनेवाला । विशेष—मनु ने गायन के अन्नभक्षण का निषेध किया है ।
३. गान । गाना ।
४. कार्तिकेय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गायन m. (Pāṇ. iii, 1, 147) a singer, praiser, MBh. i, iii, v, xiii; R. i; Rājat.
a talker, L.
N. of an attendant in Skanda's retinue, MBh. ix, 2569
गायन n. singing, song, Cāṇ.; BhP. iii, vii; PSarv.
professing or practising singing as a livelihood, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (352,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गायनः (नी f.) [गै-ल्युट्] 1 A singer; तथैव तत्पौरुषगायनीकृताः N. 1. 103; Bh. 3. 27 v. l. --नं Singing, a song. --2 Practising singing as a means of subsistence.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0457-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गायन त्रि० गै--शिल्पिनि ञ्युट् । गानोपजीविनि त्रिका० । “स्तेनगायनयोरन्नम्” मनुना तदन्नभक्षणं निषिद्धम् “सत्यं किलैतत् सा प्राह दैत्यानामसि गायनः” भा० आ० ७८ अ० । स्त्रियां ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2584,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गायनः, त्रि, (गायति सङ्गीतविद्यया उपजीव- तीति । गै + “ण्युट् च ।” ३ । १ । १४७ । इति ण्युट् ।) गायकः । (यथा, काशीखण्डे । “देवानां गायना ह्येते चारणाः स्तुतिपाठकाः ॥”) गानोपजीवी । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (एतेषा- मन्नं विशुद्धब्राह्मणादिभिरग्राह्यं पतितत्वात् । यथाह मनुः । ४ । २१० । “स्तेनगायनयोश्चान्नं तक्ष्णोर्वार्द्धुषिकस्य च ॥”) जल्पाकः । इति धरणी ॥ (स्तुतिपाठकः । यथा, महाभारते । १ । ७८ । ३२ । “सत्यं किलैतत् सा प्राह दैत्यानामसि गायनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-326-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गायन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गायनम्गायन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गायन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | गायन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गायनम् 📚 ➤ ल्युट् गवैया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गायन 📚गानेवाला । गवैया । गायक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें