🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:08:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गारः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गारः

अर्थ: सींचना, गीला करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: सेचने

अंग्रेज़ी: to irrigate, to moisten, to wet

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गृ + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — गार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागारःगारौगाराः
द्वितीयागारम्गारौगारान्
तृतीयागारेणगाराभ्याम्गारैः
चतुर्थीगारायगाराभ्याम्गारेभ्यः
पञ्चमीगारात् / गाराद्गाराभ्याम्गारेभ्यः
षष्ठीगारस्यगारयोःगाराणाम्
सप्तमीगारेगारयोःगारेषु
सम्बोधनहे गारहे गारौहे गाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — गृ (भ्वादिगण) · अर्थ: सींचना, गीला करना (सेचने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगरतिगरतःगरन्ति
मध्यमगरसिगरथःगरथ
उत्तमगरामिगरावःगरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गरति · लिट्: जगार · लुट्: गर्ता · लृट्: गरिष्यति · लोट्: गरतात् · लङ्: अगरत् · विधिलिङ्: गरेत् · आशीर्लिङ्: ग्रियात् · लुङ्: अगार्षीत् · लृङ्: अगरिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गरण · ण्वुल्: गारकः · तृच्: गर्ता · ण्यत्: गार्यः · तव्य: गर्तव्यः · अनीयर्: गरणीयः · क्त: गृतः · क्तवतु: गृतवान् · शतृ: गरन् · स्य-शतृ: गरिष्यन् · क्त्वा: गृत्वा · ल्यप्: प्रगृत्य · तुमुन्: गर्तुम् · णमुल्: गारम् · घञ्: गारः · क्तिन्: गृति · क्वसु: जगृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गार
गार
gāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गार १ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ गाली] गाली । उ॰—बिन औसर न सुहाय तन चंदन लीपै गार । औसर की नीकी लगै मीत सौ सौ गार ।—रसनिधि (शब्द॰) ।
गार २ संज्ञा पुं॰ [अ॰ ग़ार]
१. गहरा गड्ढा । गर्त । खड्ड ।
२. गुफा । कंदर ।
गार ३पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ आगार] दे॰ आगार । उ॰—दार गार सुत पति इनकार (कहो) कवन आहि सुख ।—नंद॰ ग्रं॰, पृ॰ ४२ ।
गार ४पु संज्ञा पुं॰ [हिं॰ गारा] दे॰ गारा । उ॰—कंठी माला काठ की तिलक गार का होय ।—कबीर॰ बानी, पृ॰ ३५ ।
गार ५ प्रत्य॰ [फ़ा॰] करनेवाला । जैसे,—खिदमतगार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गार n. N. of a Sāman (composed by Gara), TāṇḍyaBr. ix, 2, 16 (cf. मद्र-ग्˚.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (354,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गारःगार (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: गृ + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गारः 📚 ➤ सींचना, गीला करना (भाववाचक कृदन्त)
संस्कृत: सेचने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गार 📚गाली🟠🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गारः: गृ + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें