🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:00:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गावय

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गावय

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गावय

अर्थ: मल त्याग करना, दस्त करना, पैखाना करना

संस्कृत: पुरीषोत्सर्गे

अंग्रेज़ी: to excrete

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गु धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  2. गु धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक)
  3. गावय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. गावय (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गु (तुदादिगण) · अर्थ: मल त्याग करना, दस्त करना, पैखाना करना (पुरीषोत्सर्गे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगुवतात् / गुवताद् / गुवतुगुवताम्गुवन्तु
मध्यमगुव / गुवतात् / गुवताद्गुवतम्गुवत
उत्तमगुवानिगुवावगुवाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गुवति · लिट्: जुगाव · लुट्: गुता · लृट्: गुष्यति · लोट्: गुवतात् · लङ्: अगुवत् · विधिलिङ्: गुवेत् · आशीर्लिङ्: गूयात् · लुङ्: अगुषीत् · लृङ्: अगुष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गुवन · ण्वुल्: गावकः · तृच्: गुता · यत्: गुयः · ण्यत्: गाव्यः · तव्य: गुतव्यः · अनीयर्: गुवनीयः · क्त: गुतः · क्तवतु: गुतवान् · शतृ: गुवन् · स्य-शतृ: गुष्यन् · क्त्वा: गुत्वा · ल्यप्: प्रगुत्य · तुमुन्: गुतुम् · णमुल्: गावम् · क्तिन्: गुति · क्वसु: जुगुवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ग
ग
ga
ⓘ "ग्" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है।
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग व्यंजन के ? में कवर्ग का तीसरा वर्ण । इसका उच्चारणस्थान कंठ है और शिक्षा में यह 'क' का गंभीर संस्पृष्ट रूप माना गया है । इसका प्रयत्न अघोष अल्पप्राण है ।
ग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गीत ।
२. गंधर्व ।
३. गुरुमात्रा ।
२. गणेश ।
ग २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गानेवाला । जैसे,—सामग ।
२. जानेवाला । पहुँचानेवाला । जैसे,—अध्वग, कठग । विशेष—इस अर्थ में यह समस्त शब्दों के अंत में आता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ग (3rd consonant of the alphabet), the soft guttural having the sound g in give
ग m. N. of Gaṇeśa, L.
2. ग mf(आ)n. (√ गम्) only ifc. going, moving (e.g. यान-, going in a carriage, Mn. iv, 120; Yājñ. iii, 291; शीघ्र-, going quickly, R. iii, 31, 3; cf. अन्तरिक्ष- &c.)
having sexual intercourse with (cf. अन्य-स्त्री-)
reaching to (cf. कण्ठ-)
staying, being, abiding in VarBṛ.; Ragh. iii, 13; Kathās. &c. (e.g. पञ्चम-, abiding in or keeping the fifth place, Śrut.)
relating to or standing in connection with, R. vi, 70, 59; BhP. &c. (cf. अ-, अग्र-, अ-जिह्म-, अत्यन्त-, &c.; अग्रे-ग, &c.)
3. ग mf(ई, Pāṇ. iii, 2, 8)n. (√ गै) only ifc. singing (cf. छन्दो-, पुराण-, साम-)
ग m. a Gandharva or celestial musician, L.
ग n. id., L.
4. ग (used in works on prosody as an abbreviation of the word गुरु to denote) a long syllable, W.
(in music used as an abbreviation of the word गान्धार to denote) the third note.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (341,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग a. (Used only at the end of comp.) Who or what goes, going, moving, being, staying, remaining, having sexual intercourse with &c. --गः 1 A Gandharva. --2 An epithet of Gaṇeśa. --3 A long syllable (used as an abbreviation of गुरु), (in prosody). --गा, --गं A song.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0446-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग गकारः व्यञ्जनवर्णभेदः तस्योच्चारणस्थानं जिह्वामूलरू- पकण्ठदेशः, आभ्यन्तरप्रयत्नः जिह्वामूलस्पर्शः, बाह्यप्रयत्नाः संवारनादघोषाः अल्पप्राणश्च । मातृकान्यासेऽस्य दक्षिणम- णिबन्धे न्यासः । अस्य ध्येयरूपदेवतादिकं कामधेनुतन्त्रे उक्तं यथा “गकारं परमेशानि! पञ्चदेवात्मकं सदा । निर्गुणं त्रिगुणातीतं निरीहं निर्मलं सदा । पञ्चप्राणमयं वर्णं सर्वशक्त्यात्मकं प्रिये! । अरुणादित्यसङ्काशं कुण्डलीं प्रणमाम्यहम्” । हृदयस्थद्वादशदलकमलस्य कादिठान्तद्वाद- शवर्णयुततया अस्य तन्मध्यगत्वम् । अस्य वाचकशब्दा वर्णा- भिधाने उक्ता यथा “गो गौरी गौरवं गङ्गा गणेशो गो- कुलेश्वरः । शार्ङ्गी पञ्चात्मको गाथा गन्धर्वः सर्वगः स्मृतिः । सर्वसिद्धिः प्रभा धूम्रा द्विजाख्यः शिवदर्शनः । विश्वात्मा गौः पृथग्रूपा भणिबन्धस्त्रिलोचनः । गीतं सरस्वती विद्या भोगिनी नकुलोधरा । तेजस्वती च हृदयं ज्ञान जालन्घरो लयः” । काव्यादिरचनायामस्यासंयुक्त- तया प्रथमविन्यासे लक्ष्मीः फलम् । “कः खोगोघश्च लक्ष्मीम्” संयुक्तं चेह न स्यात् मुखभरणपटुर्वर्गवि- न्यासयोमः । पद्यादौ गद्यवक्त्रे वचसि च सकले प्रा- कृतादौ समोऽयमिति” वृ० र० टी० सर्वशेषतयोक्तेः ।
ग न० गै--क । १ गीते २ गणेशे ३ गन्धर्वे पु० एकाक्षरको० ४ गुरु- वर्णे “म्यरस्तजभ्रगैर्लान्तैरेभिर्दशभिरक्षरैः” वृत्तर० । “गुरुरेको गकारस्तु लकारो लघुरेककः” छन्दोम० । “यरामन्तगलौ सतौ” “गौ स्त्री” वृत्तर० । “सुप्युपपदे गमे र्ड । हृद्ग हृदयगामिनि कण्ठग कण्ठगामिनि इत्या- द्यर्थे त्रि० “हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः” मनुः । सृप्युपपदे गै--क । सामग सामगातरि छन्दोग छन्देगातरि त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2482,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग, गकारः । स तु व्यञ्जनतृतीयवर्णः । अस्यो- च्चारणस्थानं कण्ठः । (यथा, “अ-कु-ह-विस- र्ज्जनीयानां कण्ठः ।”) इति व्याकरणम् ॥ * ॥ “गकारं परमेशानि ! पञ्चदेवात्मकं सदा । निर्गुणं त्रिगुणोपेतं निरीहं निर्म्मलं सदा ॥ पञ्चप्राणमयं वर्णं सर्व्वशक्त्यात्मकं प्रिये ! । अरुणादित्यसङ्काशां कुण्डलीं प्रणमाम्यहम् ॥” इति कामधेनुतन्त्रम् ॥ * ॥ “ससर्गः श्लेषितः कण्ठे वायुना कादिमीरयेत् । वर्गस्पर्शनमात्रेण कं स्वरस्पर्शनात्तु खम् । स्तोकगम्भीरसंस्पर्शाद्गवौ ङञ्च वहिर्गतम् ॥” इति प्रपञ्चसारः ॥ * ॥ (वङ्गाक्षरैस्तस्य लेखनप्रकारादिर्यथा, -- “अधःकुञ्चितरेखा या गाणेशा सा प्रकीर्त्तिता । ततो दक्षगता या तु कमला तत्र संस्थिता । अधोगता ततो या तु तस्यामीशः सदा वसेत् ॥” अधोमुखेन गता पुनरूर्द्ध्वमुखेनागतेत्यर्थः ॥ * ॥ तस्य ध्यानं यथा, -- “ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि शृणुष्व वरवर्णिनि ! । दाडिमीपुष्पसङ्काशां चतुर्ब्बाहुसमन्विताम् ॥ रक्ताम्बरधरां नित्यां रत्नालङ्कारभूषिताम् । एवं ध्यात्वा ब्रह्मरूपां तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥” इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥ * ॥ तस्य नामानि यथा, -- “गोगौरी गौरवो गङ्गा गणेशो गोकुलेश्वरः । शार्ङ्गी पञ्चात्मको गाथा गन्धर्व्वः सर्व्वगः स्मृतिः ॥ सर्व्वसिद्धिः प्रभा धूम्रा द्विजाख्यः शिवदर्शनः । विश्वात्मा गौः पृथग्रूपा बालबद्धस्त्रिलोचनः ॥ गीतं सरस्वती विद्या भोगिनी नन्दनो धरा । भोगवती च हृदयं ज्ञानं जालन्धरो लवः ॥” इति नानातन्त्राहृतनामानि ॥
गं, क्ली, (गीयते इति । गै गाने + भावे बाहु- लकात् डः ।) गीतम् । इत्येकाक्षरकोषः ॥
गः, पुं, (गच्छति सर्व्वं जानाति इच्छामात्रेण अभिलषितं सर्व्वं प्राप्नोति वा सर्व्वज्ञत्वात् प्राप्त- सर्व्वैश्वर्य्यत्वाच्च । गम् + डः ।) गणेशः । (गायति इति । गै + डः ।) गन्धर्व्वः । इत्येकाक्षरकोषः ॥ (गुरुसंज्ञकवर्णः स तु छन्दसो गणविशेषः । यथा, छन्दोमञ्जर्य्यां १ मे स्तवके । “म्यरस्तजभ्नगैर्लान्तैरभिर्दशभिरक्षरैः । समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥” “गुरुरेको गकारस्तु लकारो लघुरेककः ॥” वाच्यलिङ्गे तु उपसर्गरहितः कर्म्मोपपदश्च स्यात् । तत्र “गापोष्टक् ।” ३ । २ । ८ । इति टक् । यथा, साम गायतीति सामगः । तथा च मनुः । २ । ६२ । “हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठगाभिस्तु भूमिपः । वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिस्तु शूद्रः स्पृष्टाभि- रन्ततः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-285-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गावयगु धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) 📚
अन्य सम्भावना: गु धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन · णिजन्त (प्रेरणार्थक) | गावय (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गावय 📚 ➤ मल त्याग करना, दस्त करना, पैखाना करना
संस्कृत: पुरीषोत्सर्गे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ग् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें