🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:33:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गृध्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गृध्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गृध्य

अर्थ: चाहना

संस्कृत: अभिकाङ्क्षायाम्

अंग्रेज़ी: to desire, to long

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गृध् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. अव्यय — गृध् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. गृध्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. गृध्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गृध् (दिवादिगण) · अर्थ: चाहना (अभिकाङ्क्षायाम्)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगृध्यतात् / गृध्यताद् / गृध्यतुगृध्यताम्गृध्यन्तु
मध्यमगृध्य / गृध्यतात् / गृध्यताद्गृध्यतम्गृध्यत
उत्तमगृध्यानिगृध्यावगृध्याम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गृध्यति · लिट्: जगर्ध · लुट्: गर्धिता · लृट्: गर्धिष्यति · लोट्: गृध्यतात् · लङ्: अगृध्यत् · विधिलिङ्: गृध्येत् · आशीर्लिङ्: गृध्यात् · लुङ्: अगृधत् · लृङ्: अगर्धिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गर्धन · ण्वुल्: गर्धकः · तृच्: गर्धिता · तव्य: गर्धितव्यः · अनीयर्: गर्धनीयः · क्त: गृद्धः · क्तवतु: गृद्धवान् · शतृ: गृध्यन् · स्य-शतृ: गर्धिष्यन् · क्त्वा: गृद्ध्वा · ल्यप्: प्रगृध्य · तुमुन्: गर्धितुम् · णमुल्: गर्धम् · घञ्: गर्धः · क्तिन्: गृद्धि · क्वसु: जगृध्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गृध्
गृध्
gṛdh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गृध् cl. 4. P. गृध्यति (perf. 3. pl. जगृधुर्, BhP. v, 4, 1; जागृधुर्, RV. ii, 23, 16; aor. अगृधत्, RV. x, 34, 4; fut. गर्धिष्यति, ŚBr. iii; pr. p. गृध्यत्, RV. iv, 38, 3; ind.p. गृद्ध्वा, BhP. x, 64, 40), to endeavour to gain, RV. iv, 38, 3; AV. viii, 6, 1; to covet, desire, strive after greedily, be desirous of or eager for (loc. [RV.; AV. &c.] or acc. ĪśUp.; MBh. iv, 276; BhP. v, vi, x) : Caus. P. गर्धयति, to be greedy, Dhātup. xxxii, 124; to make desirous or greedy, Pāṇ. i, 3, 69, Kāś.; Ā. ˚यते, to deceive, cheat, ib.; Bhaṭṭ. viii, 43 : Intens. 2. sg. impf. अजर्घाः, Pāṇ. viii, 3, 14, Kāś.;
गृध् [cf. अनु-, प्रति-; अभि-घृध्न, प्र-गर्धिन्; cf. also Old Germ. gir: Mod. Germ. gier: Engl. greedy (?) : Goth. gredags, gaurs: Hib. greadaim, ‘I burn’; greadhnach, ‘joyful, glad’; gradh, ‘love, charity; dear’; graidhneog, ‘a beloved female’, &c.: Lith. godus, gedu: Slav. glad, ‘hunger’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (361,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गृध् {c4c} P. (गृध्यति, गृद्ध) 1 To covet; desire, strive after greedily. --2 To long for, be desirous of. --Caus. (गर्धयति) 1 To make desirous or greedy. --2 To deceive, cheat (Atm).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0465-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गृध्यगृध् धातु (दिवादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — गृध् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | गृध्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गृध्य 📚 ➤ चाहना
संस्कृत: अभिकाङ्क्षायाम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गृध् 📚cl. 4. P. गृध्यति (perf. 3. pl. जगृधुर्, BhP. v, 4, 1; जागृधुर्, RV.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें