🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गेहः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गेहः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गेहः

अर्थ: घर, आवास

संस्कृत: गृहम् · पर्याय: गृह, उदवसित, वेश्मन्, सद्मन्, निकेतन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गेह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गेह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागेहःगेहौगेहाः
द्वितीयागेहम्गेहौगेहान्
तृतीयागेहेनगेहाभ्याम्गेहैः
चतुर्थीगेहायगेहाभ्याम्गेहेभ्यः
पञ्चमीगेहात् / गेहाद्गेहाभ्याम्गेहेभ्यः
षष्ठीगेहस्यगेहयोःगेहानाम्
सप्तमीगेहेगेहयोःगेहेषु
सम्बोधनहे गेहहे गेहौहे गेहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गेह
गेह
geha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गेह संज्ञा पुं॰ [सं॰ गृह] घर । मकान । निवासस्थान । उ॰— करि दंडवत चली ललिता जो गई राधिका गेह । —सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गेह n. (corrupted fr. गृह), a house, dwelling, habitation, VS. xxx, 9; Mn.; MBh. &c.
family life, Jātakam.
गेह n. du. ‘the two habitations’, the house and the body, BhP. x, 60, 20
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (363,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गेहं [गो गणेशो गंधर्वो वा ईहः ईप्सितो यत्र Tv.] A house, habitation; सा नारी विधवा जाता गेहे रोदिति तत्पतिः Subhāṣ. N. B. The loc. of this word is used with several words to form aluk Tat. compounds; e. g. गेहेक्ष्वेडिन् a. ‘bellowing at home only’, i. e. a coward, poltroon. गेहेदाहिन् a. ‘sharp at home only’ i. e. a coward. गेहेनर्दिन् a. ‘shouting defiance at home only’; i. e. a coward, dunghill-cock. गेहेमेहिन् a. ‘making water at home;’ i. e. indolent. गेहेव्याडः a braggadocio, braggart, boaster. गेहेशूरः ‘a househero’, a carpet-knight, boasting coward.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0466-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गेह न० गो गणेशो गन्धर्वो वा ईहः ईप्सितो यत्र । गृहे । “जामयोयानि गेहानि” “एतान्यपि सतां गेहे नोच्छि- द्यन्ते कदाचन” मनुः । “त्यक्त्वा गेहं झटिति यमुना मञ्जुकञ्जं जगाम” पदाङ्कदू० “गेहदाहेऽग्नये” क्षामवते पुरोडाशः” कात्या० श्रौ० २५ । ४ । ३६ । “यजमानस्य निवास- गृहदाहेऽग्निगृहदाहे वा क्षामवन्नामाग्निमुद्दिश्य पुरो- डाशः निर्वाप्य इत्यर्थः” कर्कः । स्वामिभेदादिना गेहानां नामभेदा हेमचन्द्रेण दर्शिता यथा “प्रासादो देवभूपानां हर्म्यन्तु धनिनां गृहम् । मठाव सथ्यावसथाः स्युश्छात्रप्रतिवेश्मनि । पर्णशालोटजश्चै- व विहारो जिनसद्मनि । गर्भागारे प्रवरको वासौकः शयनास्पदम् । माण्डागारं तु कोषः स्याच्चन्द्रशाला शिरो गृहम् । कुप्यशाला तु सन्धानी कायमानो तृणौकसि । होत्रीयन्तु हविर्गेहं प्राग्वंशः प्राग् हविर्गृहात् । आथर्वणं शान्तिगृहमास्थानगृहमिन्द्रकम् । तैलिशा- ला यन्त्रगृहमरिष्टं सूतिकागृहम् । सूदशाला रसवती पाकस्थानं महानसम् । हस्तिशाला तु चतुरं वाजि- शाला तु मन्दुरा । सन्दानिनी तु गोशाला चित्र- शाला तु जालिनी । कुम्भशाला पाकपुटी तन्तुशाला तु गर्त्तिका । नापितशाला वपनी शिल्पा स्वरकुटी- च सा । आवेशनं शिल्पिशाला सत्रशाला प्रतिश्रेयः । आश्रमस्तु मुनिस्थानमुपघ्नंस्त्वन्तिकाश्रयः । प्रपा पानीय- शाला स्याद्गञ्जा तु मदिरागृहम् । पक्वणः शवरावासो धोषस्त्वाभीरपल्लिका । पण्यशाला निषद्याट्टो हट्टा विपणि रापणः । वेश्याश्रयः पुरं वेशो मण्डपस्तु जनाश्रयः” । ततोऽस्त्यर्थे इनि । गेहिन् मतुप मस्य वः । गेहवत् गृ- हस्वामिनि स्त्रियां ङीप् । गेहं गेहकृत्यं साध्यतया- ऽस्त्यस्याः इनि ङीप् । भार्यायाम् “मद्गेहिन्याः प्रिय इति सस्ये! चेतसा कातरेण” मेघ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2680,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गेहं, क्ली, (गो गन्धर्व्वो गणेशश्च । गेन गन्धर्व्वण गणेशेन वा ईह्यते काम्यते इति । ग + ईह + कर्म्मणि घञ् । यद्वा, गो गन्धर्व्वो गणेशो वा ईहः ईप्सितो यस्मिन् ।) गृहम् । इत्यमरः । २ । २ । ४ ॥ (यथा, हितोपदेशे । “तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता । एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-352-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गेह" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गेहःगेह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गेहः 📚 ➤ घर, आवास
संस्कृत: गृहम् · पर्याय: गृह, उदवसित, वेश्मन्, सद्मन्, निकेतन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गेह 📚घर । मकान । निवासस्थान🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गेह
घर के नाम (२.२.४) — गृह, उदवसित, वेश्मन्, सद्मन्, निकेतन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें