🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:32:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोधूली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोधूली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोधूली

अर्थ: पृथ्वी की धूल, संध्या का समय

व्युत्पत्ति: गो-धूलिः

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोधूलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. गोधूलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. गोधूलि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. गोधूलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. गोधूलि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. गोधूलि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोधूलि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोधूलिःगोधूलीगोधूलयः
द्वितीयागोधूलिम्गोधूलीगोधूलीन्
तृतीयागोधूलिनागोधूलिभ्याम्गोधूलिभिः
चतुर्थीगोधूलयेगोधूलिभ्याम्गोधूलिभ्यः
पञ्चमीगोधूलेःगोधूलिभ्याम्गोधूलिभ्यः
षष्ठीगोधूलेःगोधूल्योःगोधूलीनाम्
सप्तमीगोधूलौगोधूल्योःगोधूलिषु
सम्बोधनहे गोधूलेहे गोधूलीहे गोधूलयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोधूलि
गोधूलि
godhūli
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोधूलि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वह संमय जब जंगल से चरकर लौटती हुई गायों के खुरों से धूलि उड़ने का कारण धुँधली छा जाय । संध्या का समय । विशेष—(क) ऋतु के अनुसार गोधूलि के समय में कुछ अंतर भी माना जाता है । हेमंत और शिशिर ऋतु में सूर्य का तेज बहुत मंद हो जाने और क्षितिज में लालिमा फैल जाने पर, वसंत और ग्रीष्म ऋतु में जब सूर्य आधा अस्त हो जाय, और वर्षा तथा शरत् काल में सूर्य के बिलकुल अस्त हो जाने पर गोधूलि होती है । (ख) फलित ज्योतिष के अनुसार गोधूलि का समय सब कार्यों के लिये बहुत शुभ होता है और उसपर नक्षत्र, तिथि, करण, लग्न, वार, योग और जामित्रा आदि के दोष का कुछ भी प्रभाव नहीं पड़ता । इसके अतिरिक्त इस संबंध में अनेक विद्वानों के और भी कई मत हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—धूलि f. ‘earth-dust’ i.e. ‘a time at which mist seems to rise from the earth’, a period of the day (in the hot season) when the sun is half risen, (in the cold and dewy seasons) when the sun is full but mild, (and in the 3 other seasons) sunset, Dīp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (365,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोधूलि स्त्री गवां खुरोत्थितो धूलिरत्र काले । गवां प्रचार- देशात् गृहागमनकाले गोखुरोद्धृतधूलियुक्ते समयभेदे सच कालो यथा “सन्ध्यातपारुणितपश्चिमदिग्विभागे व्योम्नि स्फुरद्विरलतारकसन्निवेशे । रुद्धे गवां खुरपुटो- द्गलितैरजोभिर्गोधूलिरेव कथितो भृगुजेन योगः” पी० धा० धृतवाक्योक्तः उपयमशब्दे १२७५ । ७६ पृ० अस्य विवृतिर्दृश्या “तिथ्यादिषु निषिद्धेषु चन्द्रताराविलोमतः । ऊषां गाधूलियोगं वा स्वीकृत्य गमनं चरेत् । प्राच्या- मूषां प्रतीच्याञ्च गोधूलिं वर्जयेन्नृपुः । दक्षिणे चाभि- [] जिच्चैवमुत्तरे च निशां तथा” । ज्यो० त० वराहः गोरजमु शब्दोऽप्यत्र उपयमशब्दे २५७५ । ७६ पृ० उदा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2705-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोधूलिः, स्त्री, (गवां क्षुरोत्थिता धूलिर्यत्र- काले ।) कालविशेषः । गोधूलिकालस्तु त्रिविधः । यथा, ग्रीष्मे अर्द्धास्तरविकालः । हेमन्तशिशि- रयोर्मृदुताप्राप्तपिण्डीकृतरविकालः । वर्षाशरद्- वसन्तेष्वस्तगतरविकालः । यथा, -- “गोधूलिं त्रिविधां वदन्ति मुनयो नारीविवाहा- दिके हेमन्ते शिशिरे प्रयाति मृदुतां पिण्डीकृते भास्करे । ग्रीष्मेऽर्द्धास्तमिते वसन्तसमये भानौ गतेऽदृश्यतां सूर्य्ये चास्तमुपागते च नियतं वर्षाशरत्- कालयोः ॥” इति दीपिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-357-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोधूलि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोधूलीगोधूलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: गोधूलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | गोधूलि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोधूली 📚 ➤ पृथ्वी की धूल, संध्या का समय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोधूलि 📚वह संमय जब जंगल से चरकर लौटती हुई गायों के खुरों से धूलि उड़ने का कारण…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • गोधूलि = गो + धूलि द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬