🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:07:43 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोपिया

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोपि+या

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोपि

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: गाः पाति (रक्षति) सा

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोपा (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. गोपा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. गोपी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. गुप् धातु (दिवादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  5. गुप् धातु (चुरादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  6. गुप् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन · कर्मणि/भावे (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोपा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोपागोपेगोपाः
द्वितीयागोपाम्गोपेगोपाः
तृतीयागोपयागोपाभ्याम्गोपाभिः
चतुर्थीगोपायैगोपाभ्याम्गोपाभ्यः
पञ्चमीगोपायाःगोपाभ्याम्गोपाभ्यः
षष्ठीगोपायाःगोपयोःगोपानाम्
सप्तमीगोपायाम्गोपयोःगोपासु
सम्बोधनहे गोपेहे गोपेहे गोपाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

या

अर्थ: जाना

संस्कृत: प्रापणे

अंग्रेज़ी: to go, to pass

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. या धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. यद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. य (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — या (अदादिगण) · अर्थ: जाना (प्रापणे)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअयात् / अयाद्अयाताम्अयान् / अयुः
मध्यमअयाःअयातम्अयात
उत्तमअयाम्अयावअयाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: याति · लिट्: ययौ · लुट्: याता · लृट्: यास्यति · लोट्: यातात् · लङ्: अयात् · विधिलिङ्: यायात् · आशीर्लिङ्: यायात् · लुङ्: अयासीत् · लृङ्: अयास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: यान · ण्वुल्: यायकः · तृच्: याता · यत्: येयः · तव्य: यातव्यः · अनीयर्: यानीयः · क्त: यातः · क्तवतु: यातवान् · शतृ: यान् · स्य-शतृ: यास्यन् · क्त्वा: यात्वा · ल्यप्: प्रयाय · तुमुन्: यातुम् · णमुल्: यायम् · घञ्: यायः · क्तिन्: याति · क्वसु: ययिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोपा
गोपा
gopā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोपा १ वि॰ [सं॰]
१. लुप्त करनेवाला । छिपानेवाला ।
२. नाशक ।
गोपा २ संज्ञा स्त्री॰
१. गाय पालनेवाली, अहीरिन । ग्वालिन ।
२. श्यामा नाम की लता ।
३. महात्मा बुद्ध की स्त्री का नाम । इसका दूसरा नाम यशोधरा भी है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो—पा m. (nom. आस् acc. आम् du. आ or औ pl. nom. आस् instr. आभिस्) a herdsman, guardian, RV.; AV.; VS.; TBr. iii; ChUp.; ŚvetUp.
गो—पा f. (आस्) a female guardian, AV. xii, 1, 57; TBr. iii (cf. गोप s.v., अ-, देव-, वायु-, सह-, सोम-, सु-गोपा)
गो-पा (आ), f. N. of one of the wives of Śākya-muni, Lalit. xii &c.
cf. गौपेय
Ichnocarpus frutescens, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (365,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपा स्त्री गां पाति पा--क टाप् । १ श्यामालतायाम् शब्दरत्ना० । गां पाति पा--क्विप् । २ गोरक्षके च । “गोपा विश्वपावत्” मुग्ध०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2710,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपा, स्त्री, (गां पाति रक्षतीति । पा + “आतो- ऽनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः । स्त्रियां टाप् ।) श्यामालता । इत्यमरटीका शब्दरत्नावली च ॥ (गाः पाति रक्षतीति । पा रक्षणे + कप्राप्ति- विषये वासरूपन्यायेन “आतो मनिन्क्वनिप्- बनिपश्च ।” ३ । २ । ७४ । इति चेन विचि अदन्तत्वाभावादाप् विधेरभावे गोपा गोरक्षा- कर्त्त्री । गोपा विश्वपावदिति मुग्धबोध- व्याकरणम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-358-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोपिगोपा (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गोपा (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | गोपी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
याया धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: यद् (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | यद् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोपि 📚 ➤ लुप्त करनेवाला । छिपानेवाला उमा-कोश
संस्कृत: गाः पाति (रक्षति) सा

या 📚 ➤ जाना
संस्कृत: प्रापणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोपा 📚लुप्त करनेवाला । छिपानेवाला🟠🔵🟢🟤
य् 📚सीधा मूल रूप नहीं मिला — 📚 छूकर निकटतम शब्द देखें

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें