🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:07:06 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोप्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोप्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोप्य

अर्थ: व्याकुल होना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))

संस्कृत: व्याकुलत्वे

अंग्रेज़ी: to be confused, to be disturbed,to be distressed

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — गुप् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
  2. अव्यय — गुप् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  3. गोप्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. गोप्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — गुप् (दिवादिगण) · अर्थ: व्याकुल होना (व्याकुलत्वे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमगुप्यतिगुप्यतःगुप्यन्ति
मध्यमगुप्यसिगुप्यथःगुप्यथ
उत्तमगुप्यामिगुप्यावःगुप्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: गुप्यति · लिट्: जुगोप · लुट्: गोपिता · लृट्: गोपिष्यति · लोट्: गुप्यतात् · लङ्: अगुप्यत् · विधिलिङ्: गुप्येत् · आशीर्लिङ्: गुप्यात् · लुङ्: अगुपत् · लृङ्: अगोपिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: गोपन · ण्वुल्: गोपकः · तृच्: गोपिता · ण्यत्: गोप्यः · तव्य: गोपितव्यः · अनीयर्: गोपनीयः · क्त: गुपितः · क्तवतु: गुपितवान् · शतृ: गुप्यन् · स्य-शतृ: गोपिष्यन् · क्त्वा: गुपित्वा · ल्यप्: प्रगुप्य · तुमुन्: गोपितुम् · णमुल्: गोपम् · घञ्: गोपः · क्तिन्: गुप्ति · क्वसु: जुगुप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गुप्
गुप्
gup
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गुप् cl. 4. P. ˚प्यति (p. Ā. गुप्यमान, in Prākṛt guppam˚ Jain.), to become perplexed or confused, Dhātup. xxvi, 123.
2. गुप् (for pr. &c. See गोपय & ˚पाय, from which the root is derived [cf. Pāṇ. iii, 1, 28 & 31]; perf. जुगोप, MBh. &c.; 3. pl. जुगुपुर्, RV. vii, 103, 9; AV. &c.; fut. 2nd गोप्स्यति, AV.; ŚBr. vi &c.; fut. 1st गोप्ता or गोपिता, Pāṇ. vii, 2, 44; aor. अगौप्सीत् or अगोपीत्, Pāṇ. iii, 1, 50, Kāś.) to guard, defend, protect, preserve (from abl.), RV. vii, 103, 9; AV. &c.; to hide, conceal, Śiś. xvi, 30 (inf. गोपितुम्) : Caus. गोपयति &c. See ss.vv. गोपय and ˚पाय: Desid. Ā. जुगुप्सते (Pāṇ. iii, 1, 5; ep. also P. ˚ति) to seek to defend one's self from (abl.), be on one's guard (cf. i, 4, 24, Vārtt. 1), ŚāṅkhGṛ. iv, 12; Gobh.; ChUp. v, 10, 8; to beware of, shun, avoid, detest, spurn, despise (with acc.), Mn.; Yājñ.; MBh. &c.; to feel offended or hurt, MBh. i, 6375; iii, 1934 : Desid. of Desid. जुगुप्सिषते, Pāṇ. iii, 1, 7, Vārtt. 15, Pat.; vi, 1, 9, Kāś.
3. गुप् mfn. ifc. ‘defending, protecting’, see धर्म-
being on one's guard or preserving one's self from, Naiṣ. vi, 66.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (358,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुप् {vI.v} {c1c} P. (गोपायति, गोपायित or गुप्त) 1 To guard, protect, defend, watch over; गोपायंति कुलस्त्रिय आत्मानं Mb.; जुगोपात्मानमत्रस्तः R. 1. 21; जुगोप गोरूपधरामिवोर्वी 2. 3; Bk. 17. 80. --2 To hide, conceal; किं वक्षश्चरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते Amaru. 22; see गुप्त. {vII.v} {c1c} A. (जुगुप्सते strictly desid. of गुप्) 1 To despise, shun, abhor, detest, censure; (with abl., sometimes acc. also); पापाज्जुगुप्सते Sk.; किं त्वं मामजुगुप्सिष्ठाः Bk. 15. 19; Y. 3. 296. --2 To hide, conceal (गोपते in this sense). {vIII.v} {c4c} P. (गुप्यति) To be confused or disturbed. {vIV.v} {c10c} U. (गोपयति-ते) 1 To shine. --2 To speak. --3 To conceal; तव गोप्यते किमिव Śi. 9. 59, 11. 34; (the following stanza from कविरहस्य illustrates the root in its different conjugations: --गोपायति क्षितिमिमां चतुरब्धिसीमां पापाज्जुगुप्सत उदारमतिः सदैव । वित्तं न गोपयति यस्तु वणीयकेभ्यो धीरो [] न गुप्यति महत्यपि कार्यजाते ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0462-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोप्यअव्यय — गुप् + णिच्+ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — गुप् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) | गोप्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोप्य 📚 ➤ व्याकुल होना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त))
संस्कृत: व्याकुलत्वे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गुप् 📚cl. 4. P. ˚प्यति (p. Ā. गुप्यमान, in Prākṛt guppam˚ Jain.), to become …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • गोप्य: गुप् + णिच्+ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके) — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें