🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:11:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गौणः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गौणः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गौणः

अर्थ: मातहत, द्वितीय कोटी का, अनावश्यक

व्युत्पत्ति: अप्रत्यक्ष या व्यवधान-सहित

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गौण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गौण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागौणःगौणौगौणाः
द्वितीयागौणम्गौणौगौणान्
तृतीयागौणेनगौणाभ्याम्गौणैः
चतुर्थीगौणायगौणाभ्याम्गौणेभ्यः
पञ्चमीगौणात् / गौणाद्गौणाभ्याम्गौणेभ्यः
षष्ठीगौणस्यगौणयोःगौणानाम्
सप्तमीगौणेगौणयोःगौणेषु
सम्बोधनहे गौणहे गौणौहे गौणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गौण
गौण
gauṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गौण वि॰ [सं॰] जो प्रधान या मुख्य न हो ।
२. सहायक । संचारी ।
३. गुण संबंधी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गौण mf(ई)n. (fr. गुण), relating to a quality, MBh. xii, 13138 f.
having qualities, attributive, W.
subordinate, secondary, unessential, MBh. xii, xiii; Pat.; KapS. &c. (with कर्मन्, [in Gr.] the less immediate object of an action, Vop. xxiv, 13)
metaphorical, figurative, W.
secondary (applied to the month reckoned from full moon to full moon), W.
relating to multiplication or enumeration, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (369,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गौण a. (णी f.) [गुणमधिकृत्य प्रवृत्ता गौणी, तत आगतः अण्] 1 Subordinate, secondary, unessential. --2 (In gram.) Indirect or less immediate (opp. मुख्य or प्रधान); गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहां Sk. --3 Figurative, metaphorical, used in a secondary sense (as a word or [] sense). --4 Founded on some resemblance between the primary and secondary sense of a word; as in गौणीलक्षणा. --5 Relating to enumeration or multiplication. --6 Attributive. --Comp. --पक्षः the minor or weaker side of an argument &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0470-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गौण त्रि० गुणमधिकृत्य प्रवृत्ता गौणी तत आगतः अण् । १ सादृश्यलक्षणलक्ष्यसम्बन्धरूपया गौण्या लक्षणया प्रवृत्ते शब्दे “गौणश्चेन्नात्मशब्दात्” शा० सू० । २ अमुख्ये च । “यद्वाऽऽगामिक्रियामुख्य कालस्याप्यन्तरालवत् । गौणकालत्वमिच्छन्ति केचित् प्राक्त- नकर्म्मणि” उद्वा० त० हरिहरपद्धतिः । “एवमागामिया- गीय मुख्य कालादधस्तनः । स्वकालादुत्तरो गौणः कालः र्वस्य कर्म्मणः” छन्दोग० । “तदा गौणमनन्तस्य नामा- नन्तेति विश्रुतम्” भा० शा० १८२ अ० । “बहूनि मम नामानि कीर्त्तितानि महर्षिभिः । गौणानि तत्र नामानि कर्म्मजानि च कानि चित्” ३४३ अ० । स्त्रियां ङीप् । “गौण्यश्रुतेः” शा० सू० । (गौणी- उत्पत्तिः) गुणं सादृश्यमधिकृत्य प्रवृत्ता अण् ङीप् । ३ सादृश्यमूलकलक्षणाभेदे स्त्री । “सादृश्यात्तु मता गौण्य- स्ताश्च षोडशभेदिताः” सा० द० । “सादृश्येतरसम्बन्धे- ऽपि वृत्तेर्गौणत्वमिच्छन्ति । “अभिधेयाविनाभूतप्रतीति र्लक्षणोच्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद् वृत्तेरिष्टा तु गौणता” काव्य प्र० । गुणोऽप्रधानमेव स्वार्थे प्रज्ञा० अण् । ४ अप्रधाने कर्मादौ । “गौणे कर्म्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम्” व्या० का० । गौणस्य भावः ष्यञ् गौण्य न०, त्व गौणत्व न०, तल् गोणता स्त्री, अप्रधानत्वे “गवाबादेः स्वोऽन्ते गौण्येऽनीयसः” सुग्ध० । “वृत्तेरिष्टा तु गौणता” काव्यप्र० गौणत्वञ्च प्रसिद्धवस्तुभेदस्यैव यथाह शा० भा० “प्रसिद्धवस्तुभेदस्य गौणत्वमुख्यत्वप्रसिद्धेः । यस्य हि प्रसिद्धो वस्तुभेदः यथा केशरादिमानाकृतिविशेषोऽन्वयः व्यतिरेकाभ्यां सिंहशब्दप्रत्ययभाङ्मुख्योऽन्यः प्रसिद्धः । ततश्चान्यःपुरुषः प्रायिकैः क्रौर्य्यशौर्य्यादिभिः सिंहगुणैः सम्पन्नः प्रसिद्धः तस्य पुरुषे सिंहशब्दप्रत्ययौ गौणौ भवतः नाप्रसिद्धवस्तुभेदस्य” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2734,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गौणः, पुं, (गुणादागता गौणी । तस्या आगतः प्रतिबोधितः । गौणी + अण् ।) गौणीवृत्ति- बोधितः । यथा, “शक्यस्य सादृश्यात्मकः सम्बन्धो गुणः तदधीना या लक्षणा सा गौणी तद्योगात् गौणः ।” इति दायभागटीकायां श्रीकृष्णतर्क्का- लङ्कारः ॥ (अमुख्ये त्रि । यथा, महाभारते । १२ । ३४१ । ९ । “बहूनि मम नामानि कीर्त्तितानि महर्षिभिः । गौणानि तत्र नामानि कर्म्मजानि च कानि- चित् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-370-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गौण" आता है (12)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गौणःगौण (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गौणः 📚 ➤ मातहत, द्वितीय कोटी का, अनावश्यक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गौण 📚जो प्रधान या मुख्य न हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें