🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:06:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गौरवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गौरवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गौरवः

अर्थ: बोझ, भार

संस्कृत: पर्याय: अभ्युत्थान

अंग्रेज़ी: relating or belonging to a Guru or teacher, BhP. i, 7, 46

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गौरव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गौरव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागौरवःगौरवौगौरवाः
द्वितीयागौरवम्गौरवौगौरवान्
तृतीयागौरवेणगौरवाभ्याम्गौरवैः
चतुर्थीगौरवायगौरवाभ्याम्गौरवेभ्यः
पञ्चमीगौरवात् / गौरवाद्गौरवाभ्याम्गौरवेभ्यः
षष्ठीगौरवस्यगौरवयोःगौरवाणाम्
सप्तमीगौरवेगौरवयोःगौरवेषु
सम्बोधनहे गौरवहे गौरवौहे गौरवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गौरव
गौरव
gaurava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(अतिथि के आने पर) उठकर सम्मान देना (2.7.36) अभ्युत्थान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गौरव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बड़प्पन । महत्व ।
२. गुरुता । भारीपन ।
३. सैमान । आदर । इज्जत ।
४. उत्कर्ष ।
५. अभ्युत्थान ।
६. छंदःशास्त्र में गुरु होने का भाव या स्थिती (को॰) ।
गौरव २ वि॰ गुरु संबंधी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गौरव mfn. relating or belonging to a Guru or teacher, BhP. i, 7, 46
गौरव m. N. of a poisonous plant, Gal.
गौरव n. (g. पृथ्व्-आदि) weight, heaviness, MBh.; R. &c.
difficulty, Car. iii, 4
heaviness in argumentation, cumbrousness, needless multiplication of causes, Sarvad. ii, xi f.; KapS. i, 89, Sch.
length (in prosody), Śrut. &c.
importance, high value or estimation, R. &c.
gravity, respectability, venerableness, Āp.; Mn. ii, 145; MBh. &c.
respect shown to a person (e.g. मातृ-गौरवात्, ‘out of respect for one's mother’, Pañcat.), R.; Śak. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (370,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गौरवं a. [गुरोभार्वः कर्म˚ वा अण्] Belonging to a Guru or teacher. --वं 1 Weight, heaviness (lit.); जघन˚ Ś. 3. 8; सुरेंद्रमात्राश्रितगर्भगौरवात् R. 3. 11. --2 Importance, high value or estimation; स्वविक्रमे गौरवमादधानं R. 14. 18; 18. 39; कार्यगौरवेण Mu. 5; importance or urgent nature; U. 6. 7. --3 Respect, regard, consideration; तथापि यन्मय्यपि ते गुरुरित्यस्ति गौरवं Śi. 2. 71; प्रयोजनापेक्षितया प्रभूणां प्रायश्चलं गौरवमाश्रितेषु Ku. 3. 1; Amaru. 19. --4 Respectability, dignity, venerableness; कोऽर्थी गतो गौरवं Pt. 1. 146; Ms. 2. 145. --5 Cumbrousness. --6 (In prosody) Length (as of a syllable). --7 Depth (as of meaning); यच्चार्थतो गारैवं Māl. 1. 7. --Comp. --आसनं a seat of honour. --ईरित a. praised, famed, celebrated.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0470-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गौरव न० गुरोर्भावः कर्म्म वा पृथ्वा० वा अण् । १ गुरुत्वे २ तत्कर्म्मणि च । “तथापि यन्मय्यपि ते गुरुरित्यस्ति गौरबम्” माघः । “तामगौरवभेदेन” “प्रायश्चलं गौर- वमाश्रितेषु” कुमा० । “सहस्रं तु पितॄन् माता गौरवे णातिरिच्यते” मनुः । गौरवं साधनतयास्त्यत्र अच् । ३ गौरवहेतुके अभ्युत्थाने हेम० । गुरोरिदम् अण् । ४ गुरुसम्बन्धिनित्रि० । “मध्यगत्या भगोगेन गुरो- र्गौरववत्सराः” वसिष्ठसिद्धान्तः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2737,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गौरवं, क्ली, (गौरवं साधनत्वेनास्त्यस्य । “अर्श आदिभ्योऽच् ।” ५ । २ । १२७ । इत्यच् ।) अभ्यु- त्थानम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । १६४ ॥ (गुरोर्भावः । गुरु + “इगन्ताच्च लघुपूर्व्वात् ।” ५ । १ । १३१ । इत्यण् ।) गुरुत्वम् । इति मुग्धबोधम् ॥ (यथा, महाभारते । १ । १६३ । १८ । “शरीरगौरवादस्य शिला गात्रैर्विचूर्णिता ॥” उत्कर्षः । यथा, रघुः । १४ । १८ । “शुश्राव तेभ्यः प्रभवादिवृत्तं स्वविक्रमे गौरवमादधानम् ॥” आदरः । यथा, कुमारे । ३ । १ । “प्रयोजनापेक्षितया प्रभूणां प्रायश्चलं गौरवमाश्रितेषु ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-371-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गौरव" आता है (17)
अवहित्था एक प्रकार का भाव जब कोई भय, गौरव, लज्जादि के कारण हर्षादि को चतुराई से…माहात्म्य महिमा । गौरव । महत्व । बड़ाईसम्मान समादर । इज्जत । मान । गौरव । प्रतिष्ठामहिमा महत्व । महात्म्य । बड़ाई । गौरवमहिम पु देश॰ पुं॰ महत्व । गौरवमहित्व शक्ति । प्रभुत्व । गौरववकअत इज्जत । मान । गौरव । साख । ऊँचाई । प्रतिष्ठापक्ति रसोई तैयार करना । भोजन पकाना । भोजन पकाने की क्रियाप्रतिष्ठा स्थापना । रखा जानाअभ्युत्थान उठानाजाह पदमानिता मानित्व । संमान । आदरसमुत्कर्ष आत्म उन्नति । अपना उत्कर्ष । अपनी संपन्नता या वृद्धिगरिमा गुरुत्व । भारीपन । बोझवजन भार । बोझतमकनत इज्जत । प्रतिष्ठासंपदू सिद्धि । पूर्णता

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गौरवःगौरव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गौरवः 📚 ➤ बोझ, भार
संस्कृत: पर्याय: अभ्युत्थान
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): relating or belonging to a Guru or teacher, BhP. i, 7, 46

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गौरव 📚बड़प्पन । महत्व🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गौरव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें