🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:20:00 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ग्रस्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ग्रस्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ग्रस्य

अर्थ: ग्रहण करना, पकड़ लेना, हरण करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))

संस्कृत: ग्रहणे

अंग्रेज़ी: to seize, to catch, to steal

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — ग्रस् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
  2. ग्रस्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. ग्रस्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ग्रस् (चुरादिगण) · अर्थ: ग्रहण करना, पकड़ लेना, हरण करना (ग्रहणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमग्रसति / ग्रासयतिग्रसतः / ग्रासयतःग्रसन्ति / ग्रासयन्ति
मध्यमग्रससि / ग्रासयसिग्रसथः / ग्रासयथःग्रसथ / ग्रासयथ
उत्तमग्रसामि / ग्रासयामिग्रसावः / ग्रासयावःग्रसामः / ग्रासयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ग्रसति · लट् (आत्मने.): ग्रासयते · लिट्: ग्रासयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): ग्रासयाञ्चक्रे · लुट्: ग्रसिता · लुट् (आत्मने.): ग्रासयिता · लृट्: ग्रसिष्यति · लृट् (आत्मने.): ग्रासयिष्यते · लोट्: ग्रसतात् · लोट् (आत्मने.): ग्रासयताम् · लङ्: अग्रसत् · लङ् (आत्मने.): अग्रासयत · विधिलिङ्: ग्रसेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): ग्रासयेत · आशीर्लिङ्: ग्रस्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): ग्रासयिषीष्ट · लुङ्: अग्रसीत् · लुङ् (आत्मने.): अजिग्रसत · लृङ्: अग्रसिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अग्रासयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ग्रसन · ण्वुल्: ग्रासकः · तृच्: ग्रसिता · यत्: ग्रास्यः · ण्यत्: ग्रास्यः · तव्य: ग्रसितव्यः · अनीयर्: ग्रसनीयः · क्त: ग्रसितः · क्तवतु: ग्रसितवान् · शतृ: ग्रसन् · स्य-शतृ: ग्रसिष्यन् · शानच्: ग्रासयमानः · क्त्वा: ग्रसित्वा · ल्यप्: प्रग्रस्य · तुमुन्: ग्रसितुम् · णमुल्: ग्रासम् · घञ्: ग्रासः · क्तिन्: ग्रस्ति · क्वसु: जग्रस्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ग्रस्
ग्रस्
gras
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ग्रस् cl. 1. P. Ā. ग्रसति, ˚ते (perf. Pot. Ā. जग्रसीत, RV. v, 41, 17; p. Ā. and Pass. जग्रसान, RV.), to seize with the mouth, take into the mouth, swallow, devour, eat, consume, RV.; TS. &c.; to swallow up, cause to disappear, MBh. iii, 1597; R. i, 56, 13-17; to eclipse, MBh. i, 1166; R. &c.; to swallow or slur over words, pronounce indistinctly, PāṇŚ. (RV.) 27; to suppress, stop or neglect (a lawsuit), Mn. viii, 43 : Caus. P. ग्रासयति, to cause to swallow or devour, ŚBr. xii; KātyŚr.; to consume, swallow, Dhātup. xxxiii, 76;
ग्रस् [cf. γράω; Lat. grā-men; Germ. gras; Eng. grass.]
2. ग्रस् mfn. ifc. ‘swallowing’ (e.g. पिण्ड-, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (371,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रस् {vI.v} {c1c} A. [ग्रसते, ग्रस्त] 1 To swallow, devour, eat up, consume; [] स इमां पृथिवीं कृत्स्नां संक्षिप्य ग्रसते पुनः Mb.; Bg. 11. 30. --2 To seize. --3 To eclipse; द्वावेब ग्रसते दिनेश्वरनिशाप्राणेश्वरौ भासुरौ Bh. 2. 34; हिमांशुमाशु ग्रसते तन्म्रदिम्नः स्फुटं फलं Śi. 2. 49. --4 To slur over words. --5 To destory. --WITH सं to destroy; Bk. 12. 4. {vII.v} {c1c} P., {c10c} U. (ग्रसति, ग्रासयति-ते) To eat, devour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0471-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ग्रस्यअव्यय — ग्रस् + ल्यप् (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)) 📚
अन्य सम्भावना: ग्रस्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | ग्रस्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ग्रस्य 📚 ➤ ग्रहण करना, पकड़ लेना, हरण करना (पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके))
संस्कृत: ग्रहणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ग्रस् 📚cl. 1. P. Ā. ग्रसति, ˚ते (perf. Pot. Ā. जग्रसीत, RV. v, 41, 17; p. Ā.…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ग्रस्य: ग्रस् + ल्यप् — पूर्वकालिक अव्यय, उपसर्ग-सहित (करके)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें