🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:54:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ग्रावा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ग्रावा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ग्रावा

अर्थ: ग्रस् = ड = ग्रः, ग्र - आ - वन् - विच्

संस्कृत: पर्वतः, पाषाणः · पर्याय: महीध्र, शिखरिन्, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग्रावन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग्रावन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाग्रावाग्रावाणौग्रावाणः
द्वितीयाग्रावाणम्ग्रावाणौग्राव्णः
तृतीयाग्राव्णाग्रावभ्याम्ग्रावभिः
चतुर्थीग्राव्णेग्रावभ्याम्ग्रावभ्यः
पञ्चमीग्राव्णःग्रावभ्याम्ग्रावभ्यः
षष्ठीग्राव्णःग्राव्णोःग्राव्णाम्
सप्तमीग्रावणि / ग्राव्णिग्राव्णोःग्रावसु
सम्बोधनहे ग्रावन्हे ग्रावाणौहे ग्रावाणः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ग्रावन्
ग्रावन्
grāvan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रावन् m. a stone for pressing out the Soma (originally 2 were used, RV. ii, 39, 1; later on 4 [ŚāṅkhBr. xxix, 1] or 5 [Sch. on ŚBr. &c.]), RV.; AV.; VS.; ŚBr.
a stone or rock, MBh. iii, 16435; Bhartṛ.; Śiś.; BhP. &c.
a mountain, L.
a cloud, Naigh. i, 10
= ग्राव-स्तुत्, Hariv. 11363
ग्रावन् mfn. hard, solid, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (374,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रावन् a. Hard, solid. --m. 1 A stone or rock; किं हि नामैतदंबुनि मज्जं त्यलाबूनि ग्राव णः संप्लवंत इति Mv. 1; अपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयं U. 1. 28; Śi. 4. 23. --2 A mountain. --3 A cloud.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0474-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रावन् पु० ग्रसते ग्रस--ड ग्रः आवनति वन--संभक्तौ विच् कर्म० । १ प्रस्तरे, २ पर्व्वते, अमरः ३ मेघे घिश्वः । ३ दृढे त्रि० शब्दर० । “श्रोता ग्रावाणोविदुषो न यज्ञम्” यजु० ६ । २६ । “मूर्द्ध्नि ग्राव्णां जर्जरा निर्झरौवाः” माघः । “ग्रावसु संमुखेष्वधिनिदधाति क्षत्रं वै सोमोविशोग्रावाणः” शत० व्रा० ३ । ९ । ३ । ३ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2774,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ग्रावाग्रावन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ग्रावा 📚 ➤ ग्रस् = ड = ग्रः, ग्र - आ - वन् - विच्
संस्कृत: पर्वतः, पाषाणः · पर्याय: महीध्र, शिखरिन्, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ग्रावन् 📚m. a stone for pressing out the Soma (originally 2 were used, RV. ii, …🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ग्रावन्
पर्वत के नाम (२.३.१) — महीध्र, शिखरी, क्ष्माभृत्, अहार्य, धर, पर्वत, अद्रि, गोत्र
पत्थर के नाम (२.३.४) — पाषाण, प्रस्तर, उपल, अश्मन्, शिला, दृषद्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें