🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:48:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ग्राहः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ग्राहः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ग्राहः

अर्थ: पकड़ने वाला, मुट्ठी से जकड़ने वाला, लेने वाला, थामने वाला, प्राप्त करने वाला

संस्कृत: ग्राहः, ग्राहणम् · पर्याय: अवहार

व्युत्पत्ति: ग्रह्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग्राह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग्राह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाग्राहःग्राहौग्राहाः
द्वितीयाग्राहम्ग्राहौग्राहान्
तृतीयाग्राहेणग्राहाभ्याम्ग्राहैः
चतुर्थीग्राहायग्राहाभ्याम्ग्राहेभ्यः
पञ्चमीग्राहात् / ग्राहाद्ग्राहाभ्याम्ग्राहेभ्यः
षष्ठीग्राहस्यग्राहयोःग्राहाणाम्
सप्तमीग्राहेग्राहयोःग्राहेषु
सम्बोधनहे ग्राहहे ग्राहौहे ग्राहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ग्राह
ग्राह
grāha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ग्राह (1.10.21) अवहार
पकड़ना (3.2.8) ग्रह
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्राह १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मगर । घड़ियाल ।
२. ग्रहण । उपराग ।
३. पकड़ना । लेना । ग्रहण करना ।
४. ज्ञान ।
५. ग्रहण करनेवाला । ग्राहक ।
६. आग्रह (को॰) ।
७. कैदी (को॰) ।
८. समझ । बोध (को॰) ।
९. प्राप्ति (को॰) ।
१०. चयन (को॰) ।
११. निश्चिय (को॰) ।
१२. रोग (को) ।
१३. बड़ा मत्स्य (को॰) ।
१५. कार्यारंभ (को॰) ।
१६. लकवा । पक्षाघात (को॰) ।
१७. हत्था । मुठिया (तलवार आदि का) ।
ग्राह २ वि॰
१. ग्रहण करनेवाला । लेनेवाला ।
२. पकड़नेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्राह mf(ई)n. (Pāṇ. iii, 1, 143) ifc. seizing, holding, catching, receiving, Yājñ. ii, 51; R. iv, 41, 38
taking (a wife), Yājñ. ii, 51 (cf. कर्ण-, गिल-, धनुर्-, पाणि-, पार्ष्णि-, वन्दि-, व्याल-, हस्त-)
ग्राह m. a rapacious animal living in fresh or sea water, any large fish or marine animal (crocodile, shark, serpent, Gangetic alligator, water elephant, or hippopotamus), Mn. vi, 78; MBh. &c. (ifc. f(आ)., iv, 2017; xvi; R. ii)
ग्राह m. a prisoner, L.
the handle (of a sword &c.), Gal.
seizure, grasping, laying hold of Pañcat. i, 10, 1 (v.l. for ग्रह)
morbid affection, disease, ŚBr. iii
paralysis (of the thigh, ऊरु-ग्राह, AV. xi, 9, 12 [उर्˚ MSS.] MBh. v, 2024 and vi, 5680)
‘mentioning’, see नाम-
fiction, whim, Bhag. xvii, 19
conception, notion of (in comp.), Vajracch. 6 and 9
ग्राह , ˚हक, &c. See √ ग्रह्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (372,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्राह a. (ही f.) [ग्रह् भावे घञ्] [] Seizing, clutching; taking, holding, receiving &c. --हः 1 Seizing, grasping. --2 A crocodile, shark; रागग्र हवती Bh. 3. 45. --3 A prisoner. --4 Accepting. --5 Understanding, knowledge. --6 Persistence, importunity. --7 Determination, resolve; Bg. 17. 19. --8 A disease. --9 Any large fish or marine animal. --10 Morbid affection, disease. --11 Beginning, undertaking. --ही A female crocodile.
ग्राहं ind. (At the end of comp.) Taking, seizing; बदिग्राह गृहीता V. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0473-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्राह पु० ग्रह--जलचरे ण । (हाँगोर) ख्याते जलचरभेदे अमरः “सन्निमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालमागरे । जरा- मृत्युमहाग्राहे न कश्चिदवबुध्यते” भा० शा० २८ अ० । “जग्राहाजगरो ग्राहोभुजयोरुभयीर्बलात्” भा० व० १७८ अ० “कृच्छ्राद् ग्राहाद्विमुच्यते” मनुः । भावे घञ् । २ ज्ञाने ३ आग्रहे निर्बन्धेच । “मूढग्राहेणात्मनोयत् पीडया क्रियते तपः” गीता । “मूढग्राहेण अविवेककृतेन दुराग्राहेण” श्रीधरः । ४ आदाने हस्तव्यापारे ५ स्वीकारे जलचरभिन्नेऽपि कर्त्तरि वेदे ण । ६ ग्रहीतरि त्रि० “अध्वर्य्युं यजमानं वा ग्राहो विन्दति” शत० ब्रा० ३ । ५ । ३ । २५ । कस्मिंश्चित् कर्मणि उपपदे अण् । तत्तत्कर्म ग्राहके “पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः” अमरः । “ऋक्थ ग्राह ऋणं दाय्यः” याज्ञ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2775,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्राहः, पुं, (गृह्यते इति । ग्रह ञ उपादाने + भावे घञ् ।) ग्रहणम् । (गृह्णातीति । ग्रह + “विभाषा ग्रहः ।” ३ । १ । १४३ । इति व्यव- स्थापितविभाषया णः ।) जलजन्तुविशेषः । हाङ्गर इति भाषा ॥ जलहस्ती इति केचित् ॥ तत्- पर्य्यायः । अवहारः २ । इत्यमरभरतौ ॥ (यथा, महाभारते । १ । २१ । ५ । “भीषणैर्विकृतैरन्यैर्घोरै र्ज्जलचरैस्तथा । उग्रैर्नित्यमनाधृष्यं कूर्म्मग्राहसमाकुलम् ॥”) [] शिशुकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (आग्रहः । यथा, गीतायाम् । १७ । १९ । “मूढग्राहेणात्मनो यत् पीडया क्रियते तपः ॥” “मूढग्राहेणाविवेककृतेन दुराग्रहेण ।” इति श्रीधरस्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-385-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ग्राह" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ग्राहःग्राह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ग्राहः 📚 ➤ पकड़ने वाला, मुट्ठी से जकड़ने वाला, लेने वाला, थामने वाला, प्राप्त करने वाला
संस्कृत: ग्राहः, ग्राहणम् · पर्याय: अवहार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ग्राह 📚मगर । घड़ियाल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ग्राह

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ग्राहः: ग्रह्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬