🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:55:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ग्राही

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ग्राही

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ग्राही

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: कपित्थः · पर्याय: कपित्थ, दधित्थ, मन्मथ, दधिफल, पुष्पफल

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ग्राहिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ग्राही (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ग्राहिन् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाग्राहीग्राहिणौग्राहिणः
द्वितीयाग्राहिणम्ग्राहिणौग्राहिणः
तृतीयाग्राहिणाग्राहिभ्याम्ग्राहिभिः
चतुर्थीग्राहिणेग्राहिभ्याम्ग्राहिभ्यः
पञ्चमीग्राहिणःग्राहिभ्याम्ग्राहिभ्यः
षष्ठीग्राहिणःग्राहिणोःग्राहिणाम्
सप्तमीग्राहिणिग्राहिणोःग्राहिषु
सम्बोधनहे ग्राहिन्हे ग्राहिणौहे ग्राहिणः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ग्राहिन्
ग्राहिन्
grāhin
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्राहिन् mfn. (Pāṇ. iii, 1, 134) ifc. seizing, taking, holding, laying hold of R.; Śak. ii, 6/7 (v.l.), Bhartṛ.; Kathās.
catching, engaged in catching, xxv, 49
picking, gathering, Sāh. ii, 5/6
containing, holding, Daś. vii, 207
gaining, obtaining, acquiring, R. iii, 72, 1
keeping, Cāṇ. (Subh.)
purchasing, Kathās. lvii, 20
drawing, attracting, fascinating, alluring, MBh. xiii, 1403; R. i, v
choosing, MārkP. xxvii, 28
searching, scrutinizing, Śak. ii, 6/7
‘perceiving, acknowledging’, see गुण-
astringent, obstructing, constipating, Car. vi, 8; Suśr.
ग्राहिन् m. = ˚हि-फल, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (373,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्राहिन् a. [ग्रह् णिनि] 1 Seizing, taking, holding. --2 Picking, gathering. --3 Containing. --4 Drawing, attracting, alluring. --5 Obtaining, gaining. --6 Searching through, scrutinizing. --7 Choosing, selecting --8 Perceiving, observing. --9 Accepting. --10 Astringent. --11 Obstructing. --m. The wood-apple tree. --णी Adverse fate (प्रतिकूला).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0473-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्राहिन् पु० ग्रह--णिनि । १ कपित्थे शब्दच० । २ मलबन्ध- कारके, (धारक) त्रि० वैद्यकम् । “कषायानुरसं ग्राहि स्निग्धं मेधाबलावहम्” भावप्र० दाडिमफलगुणोक्तौ । ३ ग्राहके, “व्यालग्राही यथा व्यालान् बलादुद्धरते बिलात्” काशीख० । “पल्लवग्राहि पाण्डित्यम्” उद्भट्टः । स्त्रियां ङीप् । सा च ४ प्रतिकूलायाम् । “मा स्म भूर्ग्राहिणी भीरु! “भट्टिः ग्राहिणी प्रतिकूला” जयम० । ५ क्षुद्र- दुरालभायां स्त्री राजनि० । ६ ताम्रमूलावृक्षे (क्षीरै) रत्नमाला तयोर्मलबन्धकारित्वात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2775,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ग्राहीग्राहिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ग्राही 📚 ➤ mfn. (Pāṇ. iii, 1, 134) ifc. seizing, taking, holding, laying hold of … उमा-कोश
संस्कृत: कपित्थः · पर्याय: कपित्थ, दधित्थ, मन्मथ, दधिफल, पुष्पफल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ग्राहिन् 📚mfn. (Pāṇ. iii, 1, 134) ifc. seizing, taking, holding, laying hold of …🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें