🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:00:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

घने

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

घने

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घने

अर्थ: संहत, दृढ़, कठोर, ठोस

संस्कृत: कांस्यतालादिवाद्यम्, मध्यसमयनृत्यगीतवाद्यम् · पर्याय: अभ्र, मेघ, वारिवाह, स्तनयित्नु, बलाहक

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घन (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  2. घन (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  3. घना (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. घन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. घन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. घन (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  7. घना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  8. घना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — घन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाघनम्घनेघनानि
द्वितीयाघनम्घनेघनानि
तृतीयाघनेनघनाभ्याम्घनैः
चतुर्थीघनायघनाभ्याम्घनेभ्यः
पञ्चमीघनात् / घनाद्घनाभ्याम्घनेभ्यः
षष्ठीघनस्यघनयोःघनानाम्
सप्तमीघनेघनयोःघनेषु
सम्बोधनहे घनहे घनेहे घनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घन
घन
ghana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
और कांसे के मँजीरे आदि 'घन' कहलाते हैं (1.7.5)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मेघ । बादल । उ॰—बरषा ऋतु आई हरि न मिले माई । गगन गरजिघन दइ दामिनी दिखाई ।—सूर॰ १० । ३३१७ ।
२. लोहारों का बड़ा हथौड़ा जिससे वे गरम लोहा पीटते हैं । उ॰—चोट अनेक परै घन की सीर लोह बधै कछु पावक नाहीं ।—सुंदर॰ ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰, ६०० । क्रि॰ प्र॰—चलाना । यौ॰—घन की चोट = बड़ा भारी आघात ।
३. लोह । (डिं॰) ।
४. मुख । (डिं॰) ।
५. समूह । झुंड ।
६. कपूर । उ॰—न जक धरत हरि हिय धरे नाजुक कमला बाल । भजत भार भयभीत ह्वै घन चंदन वन माल ।— बिहारी (शब्द॰) ।
७. घंटा । घड़ियाल ।
८. वह गुणनफल जो किसी अंक को उसी अंक से दो बार गुणा करने से लब्ध हो । जैसे,—३*३*३=२७ अर्थात् २७ तीन का घन है ।—(गणित) ।
९. लंबाई ,चौड़ई और मोटाई (ऊँचाई या गहराई) तीनों का विस्तार । उ॰—धन दृढ़ धन विस्तार पुनि घनजेहिं गढ़त लोहार । घन अंबुद घन सघन धन घनरुचि नंदकुमार । —नंददास (शब्द॰) ।
१०. एक सुगंधित घास
११. अभ्रक । अवरक ।
१२. कफ । खँखार ।
१३. नुत्य का एक भेद ।
१४. धातु का, ढालकर बनाया हुआ बाजा जो प्राय: ताल देने के काम आता है । जैसे—झाँझ, मँजीरा, करताल इत्यादि ।
१५. वेदमंत्रों के पाठ की एक विधि ।
१६. त्वचा । छाल ।
१७. शरीर । उ॰—कंप छुट्यो घन स्वेद बढ्यो तनु रोम उठयों अँखियाँ भरि आई ।— मतिराम (शब्द॰) ।
घन २ वि॰ १ घना । गझिन । मुहा॰—घन का = बहुत घना । जैसे,—घन के बाल, घन का जंगल ।
२. जिसके अणु परस्पर खूब मिले हों । गठा हुआ । ठोसा ।
३. दृढ़ । मजबूत । भारी ।
४. बहुत अधिक । प्रचुर ।ज्यादा ।
५. शुभ । भाग्यशाली (को॰) ।
६. विस्तुत (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घन mf(आ)n. (√ हन्) a striker, killer, destroyer, RV. i, 4, 8; iii, 49, 1; iv, 38, 1; viii, 96, 18
compact, solid, material, hard, firm, dense, i, 8, 3 (घना for ˚नम् आ), Suśr. &c.
coarse, gross
viscid, thick, inspissated, Suśr.; Bhartṛ.; Kathās. xxiv, 93
full of (in comp.), densely filled with (in comp.), MBh. i, xiii; Ragh. viii, 90; Ratnāv. iv, 2
uninterrupted, Pañcat. iii, 14, 11
dark (cf. -श्याम), BhP. iv, 5, 3
deep (as sound; colour), MBh. i, 6680; VarBṛS. xliii, 19
complete, all, Kathās. iv, 53
auspicious, fortunate, W.
घन m. (= ϕόνος) slaying, RV. vi, 26, 8
an iron club, mace, weapon shaped like a hammer, i, 33, 4; 36, 16; 63, 5; ix, 97, 16; AV. x, 4, 9
any compact mass or substance (generally ifc.), ŚBr. xiv &c. (said of the foetus in the 2nd month, Nir. xiv, 6; Laghuj. iii, 4)
ifc. mere, nothing but (e.g. विज्ञान-घन, ‘nothing but intuition’, ŚBr. xiv), MāṇḍUp. 5; PraśnUp. v, 5; BhP. viii f. (cf. अम्बु-, अयो-)
a collection, multitude, mass, quantity, W.
vulgar people, Subh.
a cloud, MBh. &c. (ifc. f(आ). , Hariv. 2660)
talc, L.
the bulbous root of Cyperus Hexastachyus communis, Suśr. vi
a peculiar form of a temple, Hcat. ii, 1, 389
a particular method of reciting the RV. and Yajur-veda (cf. RTL. p. 409)
the cube (of a number), solid body (in geom.), Laghuj.; Sūryas.
phlegm (कफ), L.
the body, L.
extension, diffusion, W.
घन n. any brazen or metallic instrument or plate which is struck (cymbal, bell, gong, &c.), Hariv. 8688
iron, L.
tin, L.
a mode of dancing (neither quick nor slow), L.
darkness, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (376,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घन a. [हन् मूर्तौ अप् घनदेशश्च Tv]. 1 Compact, firm, hard, solid: संजात श्च घनाघनः Māl. 9. 39; नासा घनास्थिका Y. 3. 89; R. 11. 18. --2 Thick, close, dense; घनाविरलभावः U. 2. 27; R. 8. 91; Amaru. 57. --3 Thick-set, full, fully developed (as breasts); घटयति सुघने1 कुचयुगगगने मृगमदरुचिरूषिते Gīt. 7; अगुरुचतुष्क्रं भवति गुरू द्वौ घनकुचयुग्मे शशिवदनाऽसौ Śrut. 8; Bh. 1. 8; Amaru. 28. --4 Deep (as sound); Māl. 2. 12; Mu. 1. 21. --5 Uninterrupted, permanent. --6 Impenetrable. --7 Great, excessive, violent. --8 Complete. --9 Auspicious, fortunate. --10 Coarse, gross. --11 Engrossed by, full or replete with; Māl. 1. 32; निर्वृति˚ U. 6. 11. --नः 1 A cloud; घनोदयः प्राक् तदनन्तरं2 पयः Ś. 7. 30; घनरुचिरकलापो निःसपत्नोऽस्य जातः V. 4. 10. --2 An iron club, a mace. --3 The body. --4 The cube of a number (in math.). --5 Extension, diffusion. --6 A collection, multitude, quantity, mass, assemblage. --7 Talc --8 Phlegm. --9 Any compact mass or substance. --10 Hardness, firmness. --11 A particular manner of reciting Vedic texts; thus the padas नमः रुद्रेभ्यः ये repeated in this manner would stand thus: --नमो रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यो नमो नमो रुद्रेभ्यो ये ये रुद्रेभ्यो नमो नमो रुद्रेभ्यो ये. --नं 1 A cymbal, a bell, a gong. --2 Iron. --3 Tin. --4 Skin, rind, bark. --5 A mode of dancing. --Comp. --अत्ययः, --अंतः ‘disappearance of the clouds’, the season succeeding the rains, autumn; (शरद्); R. 3. 37. --अज्ञानी N. of Durgā. --अंबु n. rain. --आकरः the rainy season. --आगमः, --उदयः ‘the approach of clouds’, the rainy season; घनागमः कामिजनप्रियः प्रिये Rs. 2. 1. --आमयः the date-tree. --आश्रयः the [] atmosphere, firmament. --उत्तमः the face. --उपलः hail. --ओघः gathering of clouds. --कफः hail. --कालः the rainy season. --गर्जितं {1} thunder, peal or thundering noise of clouds, roar of thunder. {2} a deep loud roar. --गोलकः alloy of gold and silver. --घतः the cube of a cube. --जंबाल, thick mire. --ज्वाला lightning. --तालः a kind of bird (सारंग). --तोलः the Cātaka bird. --धातुः lymph. --ध्वनि a. roaring. --(निः) {1} a deep or low tone. {2} the muttering of thunder clouds; Śi. 16. 25. --नाभिः smoke (being supposed to be a principal ingredient in clouds; Me. 5). --नीहारः thick hoar-frost or mist. --पदं the cube root. --पदवी ‘the path of clouds’, firmament, sky; क्रामद्भिर्घनपदवीमनेकसंख्यैः Ki. 5. 34. --पाषंडः a peacock. --फलं (in geom.) the solid or cubical contents of a body or of an excavation. --मूलं cube root (in math.). --रसः {1} a thick juice. {2} extract, decoction. {3} camphor. {4} water (m. or n.). --वरं the face. --वर्गः the square of a cube, the sixth power (in math.). --वर्त्मन् n. the sky; घनवर्त्म सहस्रधेव कुर्वन् Ki. 5. 17. --वल्लिका, --वल्ली lightning. --वातः a thick oppressive breeze or air. --वीथिः the sky. --शब्दः thunder, peal of thunder. --वासः a kind of pumpkin gourd. --वाहनः {1} Śiva. {2} Indra. --श्याम a. ‘dark like a cloud’, deep-black, dark. --(मः) an epithet (1) of Rāma, (2) of Kṛṣṇa. --समयः the rainy season. --सारः {1} camphor; घनसारनीहारहार &c. Dk. {1} (mentioned among white substances). {2} mercury. {3} water. --स्वनः, --शब्दः, --स्वः the roaring of clouds. --हस्तसंख्या the contents of an excavation or of a solid (in math). [1] Correction submitted by on 20170713. note: As geymonat mentions, this is corrected in AP1957. [2] Correction submitted by user geymonat on 20190804. note: cf 1957 edition.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0476-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घनं, क्ली, (हन्यते ताड्यते यत् इति । हन् + “मूर्त्तौ घनः ।” ३ । ३ । ७७ । इति अप् घना- देशश्च ।) कांस्यतालादिकं वाद्यम् । इत्य- मरः । १ । ७ । ४ ॥ कांस्यतालः करताल इति ख्यातः आदिना काहलादयः । इति सार- सुन्दरी ॥ मध्यमनृत्यम् । इति मेदिनी । ने । ३ ॥ लोहः । इति हेमचन्द्रः ॥ त्वचम् । इति राज- निर्घण्टः ॥
घनः, पुं, (घनति दीप्यते इति । घन दीप्तौ + अच् ।) मेघः । (यथा, महाभारते । १ । १३७ । २४ । “ततः स्नेहाद्धरिहयं दृष्ट्वा रङ्गावलोकिनम् । भास्करोऽप्यनयन्नाश समीपोपगतान् घनान् ॥”) मुस्ता । ओघः । दार्ढ्यं । विस्तारः । (हन्यते वध्यतेऽनेन । हन् + “मूर्त्तौ घनः ।” ३ । ३ । ७७ । इति अप् घनादेशश्च ।) लौहमुद्गरः । इति मेदिनी । ने । ३ ॥ (यथा, भारविः । १८ । १ । “धनुरपास्य सबाणधिशङ्करः प्रतिजघान घनैरिव मुष्टिभिः ॥”) शरीरम् । कफः । अभ्रकम् । इति राज- निर्घण्टः ॥ सजातीयाङ्कत्रयस्य पूरणम् । यथा, “समस्त्रिघातश्च घनः प्रदिष्टः स्थाप्यो घनोऽन्त्यस्य ततोऽन्त्यवर्गः । आदित्रिनिघ्नस्तत आदिवर्ग- स्त्र्यन्त्याहतोऽथादिघनश्च सर्व्वे ॥” इति लीलावती ॥ (वेदपाठविशेषः । यथा, -- “जटामुक्तां विपर्य्यस्य घनमाहुर्मनीषिणः ॥”)
घनः, त्रि, (हन्यते इति । हन् + अप् घना- देशश्च ।) निविडः । तत्पर्य्यायः । निरन्तरः २ सान्द्रः ३ । इत्यमरः । ३ । १ । ६६ ॥ (यथा, रघुः । ८ । ९१ । “स तथेति विनेतुरुदारमतेः प्रतिगृह्य वचो विससर्ज्ज मुनिम् । तदलब्धपदं हृदिं शोकघने प्रतियातमिवान्तिकमस्य गुरोः ॥”) दृढः । इति मेदिनी । ने । ४ ॥ (यथा, रघुः । ११ । ११८ । [] “यच्चकार विवरं शिलाघने ताडकोरसि स रामसायकः ॥”) पूर्णः । (यथा, महाभारते । १ । १३६ । २८ । “किंस्विदापूर्य्यते व्योम जलधारावनैर्घनैः ॥”) सम्पुटः । इति शब्दरत्नावली ॥ (निरवकाशः । यथा, पञ्चतन्त्रे । ३ । २३६ । “किं गाण्डीवस्फुरगुरुघनास्फालनक्ररपाणि- र्नासील्लीलानटनविलसन् मेखली सव्यसाची ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-391-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घन" आता है (14)
अवघात चोट । ताड़न । घन । प्रहारथीन घन । स्त्यान । कठिन । जमा हुआबादल पृथ्वी पर के जल (समुद्र, झील, नदी आदि के) से उठी हुई वह भाप जो घनी होक…हथेव पु † संज्ञा पुं॰ हथौड़ा । घनसंहतिशाली घन । ठोस । द्दढ़कंद वह जड़ जो गूदेदार और बिना रेशे की हो । जैसे—सूरन, मूली, शकरकंद इत्यादि…वस्न वेतनसंदान एक प्रकार की निहाई जिसका एक कोना नुकीला ओर दूसरा चौड़ा होता है । अहरन …विघन आघात करना । चोट पहुँचानावैदुर्य धूमिल रंग का एक प्रकार का रत्न या बहुमूल्य पत्थर जिसे 'लहसुनिया' कहते …सुदंशित अच्छी तरह डँसा हुआखुथी पु † संज्ञा स्त्री॰पैसा ताँबे का सबसे अधिक चलता सिक्का जो पहले आने का चौथा और रुपए का चौसठवाँ …सारवान् दे॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
घनेघन (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: घन (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन | घना (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

घने 📚 ➤ संहत, दृढ़, कठोर, ठोस
संस्कृत: कांस्यतालादिवाद्यम्, मध्यसमयनृत्यगीतवाद्यम् · पर्याय: अभ्र, मेघ, वारिवाह, स्तनयित्नु, बलाहक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घन 📚मेघ । बादल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
घन
घना (३.१.६५) — निरन्तर, सान्द्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें