🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:12:05 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

घुटाला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

घुट+आला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घुट

अर्थ: मारना, मन मसोस करना, घुटते रहना, प्रतिकार करना

संस्कृत: प्रतिघाते

अंग्रेज़ी: to strike against,to strike back, to combat, to oppose

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घुट् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. घुट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — घुट् (तुदादिगण) · अर्थ: मारना, मन मसोस करना, घुटते रहना, प्रतिकार करना (प्रतिघाते)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमघुटतात् / घुटताद् / घुटतुघुटताम्घुटन्तु
मध्यमघुट / घुटतात् / घुटताद्घुटतम्घुटत
उत्तमघुटानिघुटावघुटाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: घुटति · लिट्: जुघोट · लुट्: घुटिता · लृट्: घुटिष्यति · लोट्: घुटतात् · लङ्: अघुटत् · विधिलिङ्: घुटेत् · आशीर्लिङ्: घुट्यात् · लुङ्: अघुटीत् · लृङ्: अघुटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: घुटन · ण्वुल्: घोटकः · तृच्: घुटिता · ण्यत्: घोट्यः · तव्य: घुटितव्यः · अनीयर्: घुटनीयः · क्त: घुटितः · क्तवतु: घुटितवान् · शतृ: घुटन् · स्य-शतृ: घुटिष्यन् · क्त्वा: घुटित्वा · ल्यप्: प्रघुट्य · तुमुन्: घुटितुम् · णमुल्: घोटम् · घञ्: घोटः · क्तिन्: घुट्टि · क्वसु: जुघुट्वान्

आला

अर्थ: युक्त होना, मिलना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: श्लेषणे

अंग्रेज़ी: to adhere,to be absorbed,to dissolve, to unite

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ला (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्
  2. ला (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्
  3. ला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्
  4. ला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्
  5. आल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. ला (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्
  7. ला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्
  8. ला (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — ला (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालाःलौलाः
द्वितीयालाम्लौलः
तृतीयालालाभ्याम्लाभिः
चतुर्थीलेलाभ्याम्लाभ्यः
पञ्चमीलःलाभ्याम्लाभ्यः
षष्ठीलःलोःलाम्
सप्तमीलिलोःलासु
सम्बोधनहे लाःहे लौहे लाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — ली (दिवादिगण) · अर्थ: युक्त होना, मिलना (श्लेषणे)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमलीयतेलीयेतेलीयन्ते
मध्यमलीयसेलीयेथेलीयध्वे
उत्तमलीयेलीयावहेलीयामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): लीयते · लिट् (आत्मने.): लिल्ये · लुट् (आत्मने.): लाता · लृट् (आत्मने.): लास्यते · लोट् (आत्मने.): लीयताम् · लङ् (आत्मने.): अलीयत · विधिलिङ् (आत्मने.): लीयेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लासीष्ट · लुङ् (आत्मने.): अलास्त · लृङ् (आत्मने.): अलास्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लान · ण्वुल्: लायकः · तृच्: लाता · यत्: लेयः · तव्य: लातव्यः · अनीयर्: लानीयः · क्त: लीनः · क्तवतु: लीनवान् · शानच्: लीयमानः · क्त्वा: लीत्वा · ल्यप्: प्रलाय · तुमुन्: लातुम् · णमुल्: लायम् · क्तिन्: लीति · क्वसु: लिलीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घुट्
घुट्
ghuṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घुट् cl. 6. P. ˚टति, to strike again, resist, oppose, Dhātup. xxviii, 91; to protect, 77 (v.l.) : cl. 1. Ā. घोटते, to turn (‘to barter, exchange’, W.), xviii, 6 (cf. अव-घोटित and व्य्-आ-√ घुट्.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (377,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घुट् {vI.v} {c6c} P. (घुटति, घुटित) 1 To strike again, retaliate, resist. --2 To protect, preserve. {vII.v} A. ( घोटते) 1 To come back, return. --2 To barter, exchange.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0477-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
घुटघुट् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: घुट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
आलाला (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच् 📚
अन्य सम्भावना: ला (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच् | ला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

घुट 📚 ➤ मारना, मन मसोस करना, घुटते रहना, प्रतिकार करना
संस्कृत: प्रतिघाते

आला 📚 ➤ युक्त होना, मिलना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: श्लेषणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घुट् 📚cl. 6. P. ˚टति, to strike again, resist, oppose, Dhātup. xxviii, 91; t…🔵🟣
ला 📚वे राजनियम या कानून जो देश या राज्य में शांति या सुव्यवस्था स्थापित कर…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
घुटालाघुट + आलादीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आला: आ + ली + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें