🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:31:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

घूर्ण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

घूर्ण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घूर्ण

अर्थ: घूमना

संस्कृत: भ्रमणे

अंग्रेज़ी: to move, to roam around

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घूर्ण् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. घूर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: घूर् + क्त
  3. घूर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: घूर् + क्त

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — घूर्ण् (तुदादिगण) · अर्थ: घूमना (भ्रमणे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमघूर्णतात् / घूर्णताद् / घूर्णतुघूर्णताम्घूर्णन्तु
मध्यमघूर्ण / घूर्णतात् / घूर्णताद्घूर्णतम्घूर्णत
उत्तमघूर्णानिघूर्णावघूर्णाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: घूर्णति · लिट्: जुघूर्ण · लुट्: घूर्णिता · लृट्: घूर्णिष्यति · लोट्: घूर्णतात् · लङ्: अघूर्णत् · विधिलिङ्: घूर्णेत् · आशीर्लिङ्: घूर्ण्यात् · लुङ्: अघूर्णीत् · लृङ्: अघूर्णिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: घूर्णन · ण्वुल्: घूर्णकः · तृच्: घूर्णिता · ण्यत्: घूर्ण्यः · तव्य: घूर्णितव्यः · अनीयर्: घूर्णनीयः · क्त: घूर्णितः · क्तवतु: घूर्णितवान् · शतृ: घूर्णन् · स्य-शतृ: घूर्णिष्यन् · क्त्वा: घूर्णित्वा · ल्यप्: प्रघूर्ण्य · तुमुन्: घूर्णितुम् · णमुल्: घूर्णम् · घञ्: घूर्णः · क्तिन्: घूर्ण्टि · क्वसु: जुघूर्ण्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घूर्ण्
घूर्ण्
ghūrṇ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घूर्ण् cl. 1. P. Ā. ˚र्णति, ˚ते (perf. जुघूर्णे, Kathās. ciii), to move to and fro, shake, be agitated, roll about, MBh.; R. iv; Kathās.; Caurap. : Caus. ˚र्णयति, to cause to move to and fro or shake, Kum. iv, 12; Bhartṛ. i, 88; Mahān. (Pass. p. घूर्ण्यमान).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (378,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घूर्ण् {c1c} A., {c6c} P. [घूर्णते, घूर्णति, घूर्णित] To roll about, move to and fro, whirl, turn round, shake, reel, stagger; योषितामतिमदेन जुघूर्णु र्विभ्रमातिशयपूंषि वपूंषि Śi. 10. 32; भयात्केचिदघूणिषुः Bk. 15. 32, 118; Śi. 11. 18; अद्यापि तां सुरतजागरघूर्णमानां Ch. P. 5; भूपालाः कमलाविलासमदिरोन्मीलन्मदाघूर्णिताः Bv. 4. 42. --Caus. (घूर्णयति-ते) To cause to shake, reel or roll about; नयनान्यरुणानि घूर्णयन् Ku. 4. 12; Śi. 2. 16; Bh. 1. 89 (with prepositions like आ, वि the root retains the same meaning).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0478-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
घूर्णघूर्ण् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: घूर्ण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: घूर् + क्त | घूर्ण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: घूर् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

घूर्ण 📚 ➤ घूमना
संस्कृत: भ्रमणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घूर्ण् 📚cl. 1. P. Ā. ˚र्णति, ˚ते (perf. जुघूर्णे, Kathās. ciii), to move to an…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें