🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:36:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

घृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

घृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घृत

अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना

संस्कृत: दीप्तौ

अंग्रेज़ी: to shine,to glow

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घृण् धातु (तनादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. घृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. घृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: घृ + क्त

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — घृण् (तनादिगण) · अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना (दीप्तौ)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअघर्णिष्ट / अघृतअघर्णिषाताम्अघर्णिषत
मध्यमअघर्णिष्ठाः / अघृथाःअघर्णिषाथाम्अघर्णिध्वम्
उत्तमअघर्णिषिअघर्णिष्वहिअघर्णिष्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: घर्णोति · लट् (आत्मने.): घर्णुते · लिट्: जघर्ण · लिट् (आत्मने.): जघृणे · लुट्: घर्णिता · लुट् (आत्मने.): घर्णिता · लृट्: घर्णिष्यति · लृट् (आत्मने.): घर्णिष्यते · लोट्: घर्णुतात् · लोट् (आत्मने.): घर्णुताम् · लङ्: अघर्णोत् · लङ् (आत्मने.): अघर्णुत · विधिलिङ्: घर्णुयात् · विधिलिङ् (आत्मने.): घर्ण्वीत · आशीर्लिङ्: घृण्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): घर्णिषीष्ट · लुङ्: अघर्णीत् · लुङ् (आत्मने.): अघर्णिष्ट · लृङ्: अघर्णिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अघर्णिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: घर्णन · ण्वुल्: घर्णकः · तृच्: घर्णिता · तव्य: घर्णितव्यः · अनीयर्: घर्णनीयः · क्त: घृतः · क्तवतु: घृतवान् · शतृ: घृण्वन् · स्य-शतृ: घर्णिष्यन् · शानच्: घृण्वानः · क्त्वा: घृत्वा · ल्यप्: प्रघृत्य · तुमुन्: घर्णितुम् · णमुल्: घर्णम् · घञ्: घर्णः · क्तिन्: घृति · क्वसु: जघृण्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घृण्
घृण्
ghṛṇ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घृण् {vI.v} {c8c} P. (घृणोति, घृण्ण) To shine, burn. {vII.v} A (घृणते) To seize.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0478-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
घृतघृण् धातु (तनादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: घृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | घृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: घृ + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

घृत 📚 ➤ चमकना, प्रकाशित होना
संस्कृत: दीप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घृण् 📚See √ 2. घृ🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें