🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:56:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

घोटकम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

घोटकम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घोटकम्

अर्थ: ण्वुल् घोड़ा

संस्कृत: अश्वः · पर्याय: वीति, तुरग, तुरङ्ग, अश्व, तुरङ्गम

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घोटक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. घोटक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: घुट् + ण्वुल्
  3. घोटक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: घुट् + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — घोटक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाघोटकःघोटकौघोटकाः
द्वितीयाघोटकम्घोटकौघोटकान्
तृतीयाघोटकेनघोटकाभ्याम्घोटकैः
चतुर्थीघोटकायघोटकाभ्याम्घोटकेभ्यः
पञ्चमीघोटकात् / घोटकाद्घोटकाभ्याम्घोटकेभ्यः
षष्ठीघोटकस्यघोटकयोःघोटकानाम्
सप्तमीघोटकेघोटकयोःघोटकेषु
सम्बोधनहे घोटकहे घोटकौहे घोटकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घोटक
घोटक
ghoṭaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घोटक संज्ञा पुं॰ [सं॰] घोडा । अश्व । यौ॰—घोटकमुख = दे॰ घुडमुहाँ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घोटक m. a horse, Pañcat. v, 10, 4/5; Siṃhās.; Uṇ., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (379,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घोट(क) पु० घुट--अच् ण्वुल् वा । अश्वे । तस्य भुति- वेष्टनाकारेण चेष्टनात्तथात्वम् । स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “घोटी ह्येपा बिकृतविरुतं तु हेतुहीनं हसन्ती” सा० द० । तल्लक्षणादि अश्वशब्दे ४९८ पृ० दृश्यम्” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2802,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घोटकः, पुं, स्त्री, (घोटते गत्वा प्रत्यागच्छतीति । घुट परिवर्त्तने + ण्वुल् ।) पशुविशेषः । घोडा इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । पीतिः २ तुरगः ३ तुरङ्गः ४ अश्वः ५ तुरङ्गमः ६ वाजी ७ वाहः ८ अर्व्वा ९ गन्धर्व्वः १० हयः ११ सैन्धवः १२ सप्तिः १३ । इत्यमरः । २ । ८ । ४४ ॥ घोटः १४ पीती १५ पीथिः १६ । इति भरतः ॥ तार्क्ष्यः १७ हरिः १८ वीती १९ । इति हेमचन्द्रः ॥ मुद्गभोजी २० धाराटः २१ जवनः २२ जितवः २३ जवी २४ वाहनश्रेष्ठः २५ श्रीभ्राता २६ अमृतसोदरः २७ । मुद्गभुक् २८ शालिहोत्रः २९ लक्ष्मीपुत्त्रः ३० प्रकीर्णकः ३१ । इति जटाधरः ॥ वातायनः ३२ श्रीपुत्त्रः ३३ चामरी ३४ हेषी ३५ शालिहोत्री ३६ मरु- द्रथः ३७ वाजस्कन्धः ३८ हरिद्राक्तः ३९ एक- शफः ४० किन्धी ४१ ललामम् ४२ विमानकः ४३ ॥ इति शब्दरत्नावली ॥ अत्यः ४४ वह्निः ४५ दधिक्रा ४६ दधिक्रावा ४७ एतग्वः ४८ एतशः ४९ पैद्वः ५० दौर्गहः ५१ उच्चैःश्रवसः ५२ आशुः ५३ व्रध्नः ५४ अरुषः ५५ मांश्चत्वः ५६ अव्यथयः ५७ श्येनासः ५८ सुपर्णाः ५९ पतङ्गाः ६० नरः ६१ ह्वार्य्याणाम् ६२ हंसास्यः ६३ । इति वेद- निघण्टौ १ अध्यायः ॥ हरी इन्द्रस्य १ रोहितः अग्नेः २ हरितः आदित्यस्य ३ रासभौ अश्विनोः ४ अजाः पूष्णः ५ पृषत्यो मरुताम् ६ अरुण्यो गावः उषसाम् ७ श्यावाः सवितुः ८ विश्वरूपा बृहस्पतेः ९ नियुतो वायोः १० । इति दशा- [] दिष्टोपयोजनानि । इति च वेदनिघण्टौ १ अध्यायः ॥ अस्य मांसगुणाः । उष्णत्वम् । वात- नाशित्वम् । लघुगुरुत्वम् । अतिसेवनात् पित्त- दाहप्रदत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ अग्निकफ- बलकारित्वम् । बृंहणत्वम् । चक्षुर्हितत्वम् । मधुरत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ अथाश्वपरीक्षा । “सपक्षा वाजिनः पूर्व्वं संजाता व्योमचारिणः । गन्धर्व्वेभ्यो यथाकामं गच्छन्ति च समन्विताः ॥ इन्द्रादेशाच्छालिहोत्रस्तेषां पक्षमथाच्छिनत् । ततः प्रभृति निष्पक्षास्तुरङ्गा धरणीं गताः ॥ उत्तमा मध्यमा नीचाः कनीयांसस्तथापरे । चतुर्द्धा वाजिनो भूमौ जायन्ते देशसंश्रयात् ॥ ताजिताः खुरशालाश्च तुषाराश्चोत्तमा हयाः । गोजिकाणाश्च केकाणाः प्रौढाहाराश्च मध्यमाः ॥ ताडजा उत्तमाशाश्च वाजशूलाश्च मध्यमाः । गत्वराः साध्यवासाश्च सिन्धुदाराः कनीयसः ॥ अन्यदेशोद्भवा ये च ते वै नीचाः प्रकीर्त्तिताः । वाजिनो जलजाः केचिद्वह्निजातास्तथापरे ॥ समीरप्रभवाश्चान्ये तुरगा मृगजाः परे । जलोद्भवा द्विजा ज्ञेयाः क्षत्त्रिया वह्निसम्भवाः ॥ प्रभञ्जनभवा वैश्या मृगजाः शूद्रजातयः । पुष्पगन्धिर्भवेद्विप्रः क्षत्त्रियोऽगुरुगन्धिकः ॥ घृतगन्धो भवेद्वैश्यो मीनामोदी च शूद्रकः । विवेकी सघृणो विप्रस्तेजस्वी क्षत्त्रियो बली ॥ कोष्णभावो भवेद्वैश्यः शूद्रो निःसत्त्वको भवेत् । विप्राद्या वाहनाः सर्व्वे त्रयो भूमिपतेः सदा ॥ शूद्रजातिं तुरङ्गन्तु न स्पृशन्ति नरेश्वराः ॥” इत्युत्पत्तिः ॥ * ॥ अथाङ्गुल्याङ्गविभागः । “सप्तविंशत्यङ्गुलिभिर्मुखमानं विधीयते । कर्णौ षडङ्गुलौ प्रोक्तौ भालकं चतुरङ्गुलम् ॥ चत्वारिंशच्च सप्ताढ्या स्कन्धः संपरिकीर्त्तितः । पृष्ठवंशश्चतुर्व्विंशः सप्तविंशा तथा कटी ॥ इति सूक्ष्मं तथा निम्नं प्रतिपुच्छं द्वयाधिकम् । लिङ्गं हस्तप्रमाणन्तु तथाण्डौ चतुरङ्गुलौ ॥ मध्यस्थानं चतुर्व्विंशं हृदयं षोडशात्मकम् । कटिकुक्ष्यन्तरं प्राक्तं चत्वारिंशत् प्रमाणतः ॥ मणिबन्धद्वयञ्चैव वुराश्च चतुरङ्गुलाः । अशीत्यङ्गुलिकाः पादा दीर्घा विंशाधिका मताः ॥” इत्यङ्गुलिविभागः ॥ * ॥ अथ वयोविभागः । “दन्तेषु व्यञ्जनं यद्वत्तेन ज्ञेयो वयःक्रमः ॥” तद्यथा, -- “कालिका हरिणी शुक्ला काचा मक्षिकया सह शङ्खो मुषलकञ्चैव दन्तानां चलता तथा । इत्यष्टौ व्यञ्जनान्याहुरथैषां लक्षणं शृणु ॥ चतुर्भिर्वत्सरैर्द्दन्ताश्च
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घोटक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
घोटकम्घोटक (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: घुट् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: घोटक (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: घुट् + ण्वुल् | घोटक (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: घुट् + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

घोटकम् 📚 ➤ ण्वुल् घोड़ा
संस्कृत: अश्वः · पर्याय: वीति, तुरग, तुरङ्ग, अश्व, तुरङ्गम

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घोटक 📚घोडा । अश्व । यौ॰—घोटकमुख = दे॰ 'घुडमुहाँ'🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
घोटक
घोड़े के नाम (२.८.४३) — वीति, तुरग, तुरंग, अश्व, तुरंगम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • घोटकम्: घुट् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬