🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:48:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

घोठ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

घा+ऊठ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

घा

अर्थ: हन् - टक्, टिलोपः, घत्वं च

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. घा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — घा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाघाघेघाः
द्वितीयाघाम्घेघाः
तृतीयाघयाघाभ्याम्घाभिः
चतुर्थीघायैघाभ्याम्घाभ्यः
पञ्चमीघायाःघाभ्याम्घाभ्यः
षष्ठीघायाःघयोःघानाम्
सप्तमीघायाम्घयोःघासु
सम्बोधनहे घेहे घेहे घाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

ऊठ

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: उपघाते

अंग्रेज़ी: to hit, to push down, to throw down, to knock down

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ऊठ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. उठ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन
  3. ऊठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊठ् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — ऊठ् (भ्वादिगण) · अर्थ: (उपघाते)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमऊठतात् / ऊठताद् / ऊठतुऊठताम्ऊठन्तु
मध्यमऊठ / ऊठतात् / ऊठताद्ऊठतम्ऊठत
उत्तमऊठानिऊठावऊठाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: ऊठति · लिट्: ऊठाञ्चकार · लुट्: ऊठिता · लृट्: ऊठिष्यति · लोट्: ऊठतात् · लङ्: औठत् · विधिलिङ्: ऊठेत् · आशीर्लिङ्: ऊठ्यात् · लुङ्: औठीत् · लृङ्: औठिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: ऊठन · ण्वुल्: ऊठकः · तृच्: ऊठिता · ण्यत्: ऊठ्यः · तव्य: ऊठितव्यः · अनीयर्: ऊठनीयः · क्त: ऊठितः · क्तवतु: ऊठितवान् · शतृ: ऊठन् · स्य-शतृ: ऊठिष्यन् · क्त्वा: ऊठित्वा · ल्यप्: प्रोठ्य · तुमुन्: ऊठितुम् · णमुल्: ऊठम् · घञ्: ऊठः · क्तिन्: ऊट्टि · क्वसु: ऊठाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — घा
घा
ghā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घा पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ ख अथवा हिं॰ घाट (= ओर)] ओर । तरफ । जैसे,—चहूँघा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घा f. a stroke, L.
घा f. a tinkling ornament worn by women round the waist.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (375,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घा स्त्री हन--बा० ड हस्य घश्च । १ काञ्च्यां २ घाते च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2790,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घा, स्त्री (हन् + डः । हस्य घत्वम् । टाप् च ।) काञ्ची । घातः । इति मेदिनी । घे । १ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-393-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
घाघा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
ऊठऊठ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उठ् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन | ऊठ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: ऊठ् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

घा 📚 ➤ हन् - टक्, टिलोपः, घत्वं च

ऊठ 📚 ➤ to hit, to push down, to throw down, to knock down (अंग्रेज़ी कोश)
संस्कृत: उपघाते

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
घा 📚पु संज्ञा स्त्री॰ ओर । तरफ । जैसे,—चहूँघा🟠🔵🟢🟤
ऊठ् 📚or ऊठ् cl. 1. P. ओठति or ऊठति, to strike or knock down, Dhātup. ix, 54🔵

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
घोठघा + ऊठगुण आद्गुणः (६.१.८७)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें