🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:48:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चकली

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

च-+कली

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कली

अर्थ: झगड़ा, लड़ाई-भिड़ाई, असहमति, मतभेद

संस्कृत: युद्धम्, कलियुगम् · पर्याय: युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण

व्युत्पत्ति: कल्-इनि (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. कलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. कलि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  4. कलि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  5. कलि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  6. कलि (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कलि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकलिःकलीकलयः
द्वितीयाकलिम्कलीकलीन्
तृतीयाकलिनाकलिभ्याम्कलिभिः
चतुर्थीकलयेकलिभ्याम्कलिभ्यः
पञ्चमीकलेःकलिभ्याम्कलिभ्यः
षष्ठीकलेःकल्योःकलीनाम्
सप्तमीकलौकल्योःकलिषु
सम्बोधनहे कलेहे कलीहे कलयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कलि
कलि
kali
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बहेड़े का फल या बीज । विशेष—वामन पुराण में ऐसी कथा है कि जब दमयती ने नल के गले में जयमाल डाली, तब कलि चिढ़कर नल से बदला लेने के लिये बहेड़े के पेड़ों में चल गया, इससे बहेड़े का नाम 'कलि' पड़ा ।
२. पासे कै खेल में वह गोटी जो उठी न हो । उ॰—कलि [नामक पासा] सो गया है, द्वापर स्थान छोड़ चुका है, त्रेता अभी खड़ा है, कृत चल रहा है [तेरी सफलता की संभावना है] परिश्रम करता जा ।—भा॰ प्रा॰ लि॰, पृ॰ ११ । विशेष—ऐतरेय ब्राह्मण से पता लगता है कि पहले आर्य लोग बहेड़े के फलों से पासा खेलते थे ।
३. पासे का वह पार्श्व जिसमें एक ही बिंदी हो ।
४. कलह । विवाद । झगड़ ।
५. पाप ।
६. चार युगों में से चौथा युग जिसमें देवताओं के १२०० वर्ष या मनुष्यो के ४३२००० वर्ष होते हैं । विशेष—पुराणों के मत से इसका प्रारंभ ईसा से ३१०२ वर्ष से पूर्व माना जाता है । इसमें दुराचार और अधर्म की अधिकता कहीं गई ।
७. छंद में टगण का एक भेद जिसमें क्रम से दो गुरु और दो लघु होते हैं (/?/) ।
८. पुराण के अनुसार क्रोध का एक पुत्र जो हिंसा से उत्पन्न हुआ था । इसकी बहन दुरुक्ति और दो पुत्र, भय और मृत्यु हैं ।
९. एक प्रकार के देव गंधर्व जो कश्यप और दक्ष की कन्या से उत्पन्न हैं ।
१०. शिव का एक नाम ।
११. सूरमा । वीर । जवाँमर्द ।
१२. तरकश ।
१३. क्लेश । दुख ।
१४. संग्राम । युद्ध । उ॰— कलि कलेश कलि शूरमा कलि निषंग संग्राम । कलि कलियुग यह और नहिं केवल केशव नाम ।—नंददास (शब्द॰) । यौ॰—कलिकर्म = संग्राम । युद्ध ।
कलि २ वि॰ श्याम । काला । उ॰—श्वेत लाल पीरे युग युग में । भे कलि आदि कृष्ण कलियुग में ।—गोपाल (शब्द॰) ।
कलि ३ क्रि॰ वि॰ [सं॰ कल्य] दे॰ कल । उ॰—तब कहै कुँअर सामंत सम, कलि आषेटक रंग । भयौ सुरसमै एक भल, आलस ही में गंग ।—पृ॰ रा॰, ६ । १४१ ।
कलि ४ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कली । उ॰—जैसे नव ऋति नव कलि आकुल नव अंजलि ।—अर्चना, पृ॰ २५ ।
२. वीणा का मूल (को॰) ।
कलि २ पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार की मछली जिसका मांस भारी, चिकना, बलकारक और स्वादिष्ट होता है ।
२. शराव । पात्र । भोजन (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलि m. (√ 1. कल् Comm. on Uṇ. iv, 117), N. of the die or side of a die marked with one dot, the losing die, AV. vii, 109, 1; ŚBr. &c. (personified as an evil genius in the episode of Nala)
symbolical expression for the number 1
Terminalia Bellerica (the nuts of which in older times were used as dice), L.
N. of the last and worst of the four Yugas or ages, the present age, age of vice, AitBr.; Mn. i, 86; ix, 301 f.; MBh. &c. (the Kali age contains, inclusive of the two dawns, 1200 years of the gods or 432,000 years of men, and begins the eighteenth of February, 3102 B.C.; at the end of this Yuga the world is to be destroyed; see युग)
strife, discord, quarrel, contention (personified as the son of क्रोध, ‘Anger’, and हिंसा, ‘Injury’, and as generating with his sister दुरुक्ति, ‘Calumny’, two children, viz. भय, ‘Fear’, and मृत्यु, ‘Death’, BhP. iv, 8, 3; 4), MBh.; Hit. &c.
the worst of a class or number of objects, MBh. xii, 361; 363
a hero (or an arrow, शूर, or शर), L.
N. of Śiva, MBh. xiii, 1192
N. of an Upaniṣad (= कलिसंतरण)
(इस्), m. N. of a class of mythic beings (related to the Gandharvas, and supposed by some to be fond of gambling; in epic poetry Kali is held to be the fifteenth of the Deva-gandharvas or children of the Munis), AV. x, 10, 13; MBh.; Hariv.
N. of a man, RV.
कलि (इस्, ई), f. an unblown flower, bud, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (261,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलिः [कल्-इनि] 1 Strife, [] quarrel, dissension, contention; Śi. 7. 55: कलिकामजित् R. 9. 33; Amaru. 19. --2 War, battle --3 The fourth age of the world, the iron age (consisting of 432,000 years of men and beginning from the 13th of February 3102 B. C.); Ms. 1. 86, 9. 301; कलिवर्ज्यानि इमानि &c. --4 Kali age personified (this Kali persecuted Nala). --5 The worst of any class. --6 The Bibhītaka tree. --7 The side of a die which is marked with one point. --8 A hero. --9 An arrow. --f. A bud. --Comp. --कारः, --कारकः, --क्रियः an epithet of Nārada. --द्रुमः, --वृक्षः the Bibhītaka tree. --प्रिय a. quarrelsome. --(यः) {1} N. of Nārada. {2} a monkey, ape; Ms. 1. 85.
कलिका, --कलिः f. 1 An unblown flower, a bud; चूतानां चिरनिर्गतापि कलिका बध्नाति न स्वं रजः Ś. 6. 3; किमाम्रकलिकाभंगमारभसे Ś. 6; Rs. 6. 17; R. 9. 33. --2 A digit, streak. --3 The bottom or peg of the Indian lute.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0387-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलिः, पुं, (कलते कलेराश्रयत्वेन वर्त्तते इति । कल + “सर्व्वधातुभ्य इन्” । उणां ४ । ११७ । इति इन् ।) विभीतकवृक्षः । (विभीतकस्य कलिद्रुमत्व- कारणमुक्तं यथा, वामने २७ अध्याये । “इत्येवमुक्तो देवेन ब्रह्मणा कलिरव्ययः । दीनान् दृष्ट्वा च शक्रादीन् विभीतकवनं ययौ” ॥ अस्य गुणादिकं विभीतकशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ कलते स्पर्द्धते इति कल + “सर्व्वधातुभ्यः इन्” । उणां-४ । ११७ । इति इन् ।) शूरः । (कलन्ते स्पर्द्ध- माना भाषन्तेऽस्मिन्निति । कल + “सर्व्वधातुभ्य इन्” । उणां ४ । ११७ । इति इन् ।) विवादः । (यथा, भागवते ९ । ६ । ४४ । “तासां कलिरभूद्भूयांस्तदर्थेऽपोह्य सौहृदम् । समानुरूपो नायं व इति तद्गतचेतसाम्” ॥) युद्धम् । (कल्यते पापेषु निक्षिप्यते अनेन यद्वा कलयति पापेन जडयति कलुषितं करोति । कल + इन् ।) अन्त्ययुगम् । इति हेमचन्द्रः ॥ तस्योत्पत्तिर्यथा । “प्रलयान्ते जगतस्रष्टा ब्रह्मा लोकपितामहः । ससर्ज्ज घोरं मलिनं पृष्ठदेशात् सपातकम् ॥ सचाधर्म्म इति ख्यातस्तस्य वंशानुकीर्त्तनात् । श्रवणात् स्मरणाल्लोकः सर्व्वपापैः प्रमुच्यते ॥ अधर्म्मस्य प्रिया रम्या मिथ्या मार्ज्जारलोचना । तस्याः पुत्त्रोऽतितेजस्वी दम्भः परमकोपनः ॥ स मायायां भगिन्यान्तु लोभं पुत्त्रञ्च कन्यकाम् । निकृतिं जनयामास तयोः क्रोधः सुतोऽभवत् ॥ स हिंसायां भगिन्यान्तु जनयामास तत्कलिम् । वामहस्तधृतोपस्थं तैलाभ्यक्ताञ्जनप्रभम् ॥ काकोदरं करालास्यं लोलजिह्वं भयानकम् । पूतिगन्धं द्यूतमद्यस्त्रीसुवर्णकृताश्रयम् ॥ भगिन्यान्तु दुरुक्त्यां स भयं पुत्त्रञ्च कन्यकाम् । मृत्युं संजनयामास तयोश्च निरयोऽभवत् ॥ यातनायां भगिन्यान्तु लोभपुत्त्रायुतायुतम् । इत्थं कलिकुले जाता बहवो धर्म्मनिन्दकाः” ॥ इति कल्किपुरणे १ अध्यायः ॥ * ॥ कलिधर्म्मो यथा । “यदा सदानृतं तन्द्रानिद्रा हिंसा विषादनम् । शोकमोहभयं दैन्यं स कलिस्तु तदा स्मृतः ॥ यस्मिन् जनाः कामिनः स्युः शश्वत्कटुकभाषिणः । दस्युकृष्टा जनपदा वेदाः पाषण्डदूषिताः ॥ राजानश्च प्रजाभक्षाः शिश्नोदरपरा द्विजाः । अव्रता वटवो ऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिनः ॥ तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनो ह्यर्थलोलुपाः । ह्रस्वकाया महाहाराश्चौर्य्यमायोरुसाहसाः ॥ त्यक्ष्यन्ति भृत्याश्च पतिं तापसास्त्वखिलं व्रतं । शूद्राः प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेशोपजीविनः ॥ उद्विग्नाश्चानलङ्काराः पिशाचसदृशाः प्रजाः । अस्नातभोजनेनाग्निदेवतातिथिपूजनम् ॥ करिष्यन्ति कलौ प्राप्ते न च पिण्डोदकक्रियाम् । स्त्रीपराश्च जनाः सर्व्वे शृद्रप्रायाश्च शौनक ॥ बहुप्रजाल्पभाग्याश्च भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः । शिरःकण्डयनपरा आज्ञां भेत्स्यन्ति सत्पतेः ॥ [] विष्णुं न पूजयिष्यन्ति पाषण्डोपहता जनाः ॥ कलेर्द्दोषनिधेर्विप्र अस्ति ह्येको महान् गुणः । कीर्त्तनादेव कृष्णस्य मुक्तबन्धः परं व्रजेत् ॥ कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतः फलम् । द्वापरे परिचर्य्यायां कलौ तद्धरिकीर्त्तनात् ॥ तस्मार्द्ध्ययो हरिर्नित्यं ध्येयः पूज्यश्च शौनक” ॥ इति गारुडे युगधर्म्मे २२७ अध्यायः ॥ (माघिपूर्णिमायां शुक्रवारे कलियुगोत्पत्तिः ॥) तद्युगमानम् । द्वात्रिंशत्सहस्राधिकचतुर्लक्षवत्- सराः (४३२०००) । (आर्य्यभट्टमते ऽत्र १५७७९१७५० दिवसाः । सूर्य्यसिद्धान्तमते १५७७९१७८२ । ४८ दिवसाः । ज्योतिषसैद्धान्तिकमतेच १५७७९१७८२ दिवसाः ॥ अतो वर्षमाणमार्य्यभट्टमते ३६५ । १५ । ३१ । १५ । दिवसाः । सूर्य्यसिद्धान्तमते ३६५ । १५ । ३१ । ३१ । २४ । दिवसाः । ज्योतिषसैद्धान्तिकमते च ३६५ । १५ । ३१ । ३० दिवसाः ॥) तस्यातीताब्दाः १८०९ शाकपर्य्यन्तं ४९८८ ॥ (कलेस्त्रिपञ्चाशदधिकषट्शतमितेषु (६५३) वत्सरेषु गतेषु युधिष्ठिरादयो जाताः । यदु
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
च-कलीसमास: च + कलि द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: कलि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: कलि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | कलि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चकली 📚च 📚कलि ➤ च (और, भी, तथा, इसके अतिरिक्त) + कलि (झगड़ा, लड़ाई-भिड़ाई, असहमति, मतभेद)
संस्कृत: युद्धम्, कलियुगम् · पर्याय: युद्ध, आयोधन, जन्य, प्रधन, प्रविदारण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कलि 📚बहेड़े का फल या बीज । विशेष—वामन पुराण में ऐसी कथा है कि जब दमयती ने न…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
कलि
युद्ध के और नाम (२.८.१०५) — सम्प्रहार, अभिसम्पात, संस्फोट, संयुग, अभ्यामर्द, समाघात, संग्राम, अभ्यागम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • चकली = च + कली द्वन्द्व (सम्भावित — द्विवचन)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • कली: कल्-इनि (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें