🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:04:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चका

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चका

अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना

संस्कृत: दीप्तौ

अंग्रेज़ी: to shine,to be bright, to be prosperous, to glow

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चकास् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. चका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चक् + अच्
  3. चका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: चक् + अच्
  4. चका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: चक् + अच्
  5. चक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. चका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: चक् + अच्
  7. चक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चकास् (अदादिगण) · अर्थ: चमकना, प्रकाशित होना (दीप्तौ)

लङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअचकात् / अचकाद्अचकास्ताम्अचकासुः
मध्यमअचकाः / अचकात् / अचकाद्अचकास्तम्अचकास्त
उत्तमअचकासम्अचकास्वअचकास्म

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चकास्ति · लिट्: चकासाञ्चकार · लुट्: चकासिता · लृट्: चकासिष्यति · लोट्: चकास्तात् · लङ्: अचकात् · विधिलिङ्: चकास्यात् · आशीर्लिङ्: चकास्यात् · लुङ्: अचकासीत् · लृङ्: अचकासिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चकासन · ण्वुल्: चकासकः · तृच्: चकासिता · ण्यत्: चकास्यः · तव्य: चकासितव्यः · अनीयर्: चकासनीयः · क्त: चकासितः · क्तवतु: चकासितवान् · शतृ: चकासत्/चकासद् · स्य-शतृ: चकासिष्यन् · क्त्वा: चकासित्वा · ल्यप्: प्रचकास्य · तुमुन्: चकासितुम् · णमुल्: चकासम् · घञ्: चकासः · क्तिन्: चकास्ति · क्वसु: चकासाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चकास्
चकास्
cakās
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. चकास् (cf. √ काश्) cl. 2. P. चकास्ति (3. pl. ˚सति, Pāṇ. vi, 1, 6; BhP. v; Bhaṭṭ.; p. ˚सत्, Śiś. i, 8; BhP. iii, 19, 14; impf. अचकात्, 2. sg. ˚कास् or ˚कात्, Pāṇ. viii, 2, 73 f., Kāś.; Impv. चकाद्धि, 25, Kār. 1 [Pat.]; ˚काधि, Pat. [on Kār. 3]; pf. ˚कासां चकार [vi, 4, 112, Siddh.] Bhaṭṭ.; cl. 1. Ā. ? 3. du. चकाशेते, MBh. iii, 438; viii, 2328), to shine, be bright: Caus. चकासयति (aor. अचचकासत् or अचीच्˚, Pāṇ. vii, 4, 81; Siddh.), to cause to shine, make bright, Śiś. iii, 6.
2. चकास् mfn. shining, Pāṇ. viii, 2, 73, Kāś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (380,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चकास् {c2c} P. (rarely Ā.)( चकास्तिस्ते, चकासांचकार, अचकासीत् चकासित) 1 To shine, be bright; गंडश्चंडि चकास्ति नीलनलिनश्रीमोचनं लोचनं Gīt. 10; चकासतं चारुचमूरुचर्मणा Śi. 1. 8; Bk. 3. 37. --2 (Fig.) To be happy or prosperous; वितन्वति क्षेममदेवमातृकाश्चिराय तस्मिन् कुरवश्चकासते Ki. 1. 17. --Caus. To cause to shine, illuminate; Śi. 3. 6. --WITH वि to shine, be bright.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0480-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चकाचकास् धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: चका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चक् + अच् | चका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: चक् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चका 📚 ➤ चमकना, प्रकाशित होना
संस्कृत: दीप्तौ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चकास् 📚(cf. √ काश्) cl. 2. P. चकास्ति (3. pl. ˚सति, Pāṇ. vi, 1, 6; BhP. v; Bh…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें