🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:53:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चकोरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चकोरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चकोरः

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (√ चक्, Uṇ.) the Greek partridge (Perdix rufa; fabled to subsist on moonbeams [ŚārṅgP.; cf. Gīt. i, 23], hence

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चकोर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चकोर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचकोरःचकोरौचकोराः
द्वितीयाचकोरम्चकोरौचकोरान्
तृतीयाचकोरेणचकोराभ्याम्चकोरैः
चतुर्थीचकोरायचकोराभ्याम्चकोरेभ्यः
पञ्चमीचकोरात् / चकोराद्चकोराभ्याम्चकोरेभ्यः
षष्ठीचकोरस्यचकोरयोःचकोराणाम्
सप्तमीचकोरेचकोरयोःचकोरेषु
सम्बोधनहे चकोरहे चकोरौहे चकोराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चकोर
चकोर
cakora
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चकोर संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ चकोरी]
१. एक प्रकार का बड़ा पहाड़ी तीतर जो नैपाल, नैनीताल आदिस्थानों तथा पंजाब और अफगानिस्तान के पहाड़ी जंगलों में बहुत मिलता है । उ॰—नयन रात निसि मारग जागे । चख चकोर जानहुँ ससि लागे ।—जायसी (शब्द॰) । विशेष—इसके ऊपर का एक रंग काला होता है, जिसपर सफेद सफेद चित्तियाँ होती हैं । पेट का रंग कुछ सफेदी लिए होता है । चोंच और आँखें इसकी बहुत लाल होती हैं । यह पक्षी झुंड़ों में रहता है और बैसाख जेठ में बारह बारह अंडे देता है । भारतवर्ष में बहुत काल से प्रसिद्ध है कि यह चंद्रमा का बड़ा भारी प्रेमी है और उसकी ओर एकटक देखा करता है; यहाँ तक कि यह आग की चिनगारियों को चंद्रमा की किरनें समझकर खा जाता है । कवि लोगों ने इस प्रेम का उल्लेख अपनी उक्तियों में बराबर किया है । लोग इसे पिंजरे में पालते भी हैं ।
२. एक वर्णवृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में सात भगण, एक गुरु और एक लघु होता है । यह यथार्थ में एक प्रकार का सवैया है । जैसे,—भासत ग्वाल सखीगन में हरि राजत तारन में जिमि चंद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चकोर m. (√ चक्, Uṇ.) the Greek partridge (Perdix rufa; fabled to subsist on moonbeams [ŚārṅgP.; cf. Gīt. i, 23], hence ‘an eye drinking the nectar of a moon-like face’ is poetically called च्˚, BrahmaP.; Kathās. lxxvii, 50; the eyes of the Cakora are said to turn red when they look on poisoned food, Kām.; Naiṣ.; Kull. on Mn. vii, 217), MBh.; Lalit.; Suśr. &c.
(pl.) N. of a people, AV.Pariś. lvi
(sg.) of a prince, BhP. xii, 1, 24
of a town (?), Hcar. vi
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (380,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चकोरः [चक्-तृप्तौ ओरन् Uṇ. 1. 64] A kind of bird, the Greek partridge (said to feed on moonbeams); ज्योत्स्नापानमदालसेन वपुषा मत्ताश्चकोरांगनाः Vb. 1. 11; इतश्चकोराक्षि विलोकयेति R. 6. 59; 7. 25; रफुरदधरसीधवे तव वदनचंद्रमा रोचयति लोचनचकोरं Gīt. 10. (चकोरकः also.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0480-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चकोर पु० चक--त्प्तौ ओरन् । स्वनामख्याते--पक्षिभेदे “कोकप्रीतिचकोरपारणपटुः” मुरारिः । “इमां किमा- चामवसे न चक्षुषी चिरं चकोरस्य भवन्भखस्पृशी” नैष० । “इतश्चकोराक्षि! विलोकयेति” रघः । स्वार्थे क तत्रर्थे अमरः । “तन्मांस गुणा राजनि० उक्ता यथा “चाटकं शीतलं रुच्यं वृष्यं कापिञ्जलामिषम् । तद्व- च्चकोरज मांसं वृष्यञ्च बलपुष्टिदम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2806,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चकोरः, पुं स्त्री, (चकते चन्द्रकिरणेन तृप्यतीति । चक तृप्तौ + “कठिचकिभ्यामोरन् ।” उणां । १ । ६४ । इति ओरन् ।) पक्षिविशेषः । (यथा, भागवते । ३ । २१ । ४३ । “सारसैश्चक्रवाकैश्च चकोरैर्बल्गुकूजितम् ॥”) तत्पर्य्यायः । चन्द्रिकापायी २ कौमुदीजीवनः ३ अस्य मांसगुणाः । यथा, राजनिर्घण्टे । [] “चटकं शीतलं रुच्यं वृष्यं कापिञ्जलामिषम् । तद्वच्चकोरजं मांसं वृष्यञ्च बलपुष्टिदम् ॥” (“वातश्लेष्माधिको ज्ञेयः शीतलः शुक्रवर्द्धनः । अश्मरीं हन्ति विशदो बलकृन्मांसलक्षणः ॥ चकोरः शुकशारी च समदोषा गुणागुणैः ॥” इति हारीते प्रथमस्थाने एकादशेऽध्याये ॥ अस्य डिम्बगुणा यथा, चरके सूत्रस्थाने २७ अः । “धार्त्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि । चटकानाञ्च यानि स्युरण्डानि च हितानि च ॥ रेतःक्षीणेषु कासेषु हृद्रोगेषु क्षतेषु च । मधुराण्यविपाकीनि सद्यो बलकराणि च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-409-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चकोर" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चकोरःचकोर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चकोरः 📚 ➤ एक प्रकार का बड़ा पहाड़ी तीतर जो नैपाल, नैनीताल आदिस्थानों तथा पंजाब औ… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (√ चक्, Uṇ.) the Greek partridge (Perdix rufa; fabled to subsist on moonbeams [ŚārṅgP.; cf. Gīt. i, 23], hence

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चकोर 📚एक प्रकार का बड़ा पहाड़ी तीतर जो नैपाल, नैनीताल आदिस्थानों तथा पंजाब औ…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें