🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:38:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चटारा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चट+आरा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चट

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: वर्षावरणयोः

अंग्रेज़ी: to rain, to approach, to cover, to surround

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. चट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चट् + अच्
  3. चट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चट् + अच्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चट् (भ्वादिगण) · अर्थ: (वर्षावरणयोः)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचटतात् / चटताद् / चटतुचटताम्चटन्तु
मध्यमचट / चटतात् / चटताद्चटतम्चटत
उत्तमचटानिचटावचटाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चटति · लिट्: चचाट · लुट्: चटिता · लृट्: चटिष्यति · लोट्: चटतात् · लङ्: अचटत् · विधिलिङ्: चटेत् · आशीर्लिङ्: चट्यात् · लुङ्: अचटीत् · लृङ्: अचटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चटन · ण्वुल्: चाटकः · तृच्: चटिता · ण्यत्: चाट्यः · तव्य: चटितव्यः · अनीयर्: चटनीयः · क्त: चटितः · क्तवतु: चटितवान् · शतृ: चटन् · स्य-शतृ: चटिष्यन् · क्त्वा: चटित्वा · ल्यप्: प्रचट्य · तुमुन्: चटितुम् · णमुल्: चाटम् · घञ्: चाटः · क्तिन्: चट्टि · क्वसु: चेटिवान्

आरा

अर्थ: शब्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रै + अच्
  2. आरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  3. आरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. रा (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + रै + अच्
  5. आरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. आरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  7. रा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: आ + रै + अच्
  8. रा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + रै + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — रा (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाराःरौराः
द्वितीयाराम्रौरः
तृतीयाराराभ्याम्राभिः
चतुर्थीरेराभ्याम्राभ्यः
पञ्चमीरःराभ्याम्राभ्यः
षष्ठीरःरोःराम्
सप्तमीरिरोःरासु
सम्बोधनहे राःहे रौहे राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — रै (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरायतिरायतःरायन्ति
मध्यमरायसिरायथःरायथ
उत्तमरायामिरायावःरायामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रायति · लिट्: ररौ · लुट्: राता · लृट्: रास्यति · लोट्: रायतात् · लङ्: अरायत् · विधिलिङ्: रायेत् · आशीर्लिङ्: रायात् · लुङ्: अरासीत् · लृङ्: अरास्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: राण · ण्वुल्: रायकः · तृच्: राता · यत्: रेयः · तव्य: रातव्यः · अनीयर्: राणीयः · क्त: रातः · क्तवतु: रातवान् · शतृ: रायन् · स्य-शतृ: रास्यन् · क्त्वा: रात्वा · ल्यप्: प्रराय · तुमुन्: रातुम् · णमुल्: रायम् · घञ्: रायः · क्तिन्: राति · क्वसु: ररिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चट्
चट्
caṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चट् cl. 1. P. ˚टति, to fall in (as the flood), Pañcat. i, 12, 0/1; to reach (with loc.), fall to the share of or into, Siṃhās.; Pañcad.; to hang down from (loc.), Subh.; to rain, Dhātup. ix, 6; to cover (v.l. for √ कट्), ib. : Caus. चाटयति, to break, xxx, 47; to kill, ib. (cf. उच्-, वि-.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (382,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चट् {vI.v} {c1c} P. (चटति, चटित) 1 To break, fall off, separate. --2 To rain. --3 To cover. {vII.v} {c10c} U. (चाटपति-ते) 1 To kill, injure. --2 To pierce, break.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0482-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चटचट् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चट् + अच् | चट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: चट् + अच्
आरारा (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रै + अच् 📚
अन्य सम्भावना: आरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन | आरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चट 📚 ➤ to rain, to approach, to cover, to surround (अंग्रेज़ी कोश)
संस्कृत: वर्षावरणयोः

आरा 📚 ➤ शब्द करना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चट् 📚cl. 1. P. ˚टति, to fall in (as the flood), Pañcat. i, 12, 0/1; to reac…🔵🟣
रा 📚(आ), f. (only L.) amorous play (= विभ्रम)🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
चटाराचट + आरादीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आरा: आ + रै + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें