🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:03:24 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चतुरंग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

च-+तुरंग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तुरंग

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: ‘going quickly’, a horse, Suśr.; Pañcat.; Śak. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तुरंग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तुरंग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातुरंगःतुरंगौतुरंगाः
द्वितीयातुरंगम्तुरंगौतुरंगान्
तृतीयातुरंगेणतुरंगाभ्याम्तुरंगैः
चतुर्थीतुरंगायतुरंगाभ्याम्तुरंगेभ्यः
पञ्चमीतुरंगात् / तुरंगाद्तुरंगाभ्याम्तुरंगेभ्यः
षष्ठीतुरंगस्यतुरंगयोःतुरंगाणाम्
सप्तमीतुरंगेतुरंगयोःतुरंगेषु
सम्बोधनहे तुरंगहे तुरंगौहे तुरंगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुरंग
तुरंग
turaṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घोड़े के नाम (2.8.43) घोटक · वीति · तुरग · अश्व · तुरंगम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुरंग १ वि॰ [सं॰ तुरङ्ग] जल्दी चलनेवाला ।
तुरंग २ संज्ञा पुं॰
१. घोड़ा । उ॰—गरुड तुरंग तुरंग मन, बहुरि तुरंग तुरंग ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ १३३ ।
२. चित्र ।
३. सात की संख्या ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुर—ं-ग m. ‘going quickly’, a horse, Suśr.; Pañcat.; Śak. &c.
(hence) the number 7 Sūryas.; Śrut.
the mind, thought, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (451,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुरंगः [तुरेण गच्छति, गम्-ख मुम् वा डिच्च] 1 A horse; भानुः सकृद्युक्ततुरंग एव Ś. 5. 5; R. 3. 38, 13. 3. --2 A name for the number ‘seven’. --3 The heart, mind. --गी A mare. --Comp. --अरिः {1} a buffalo [] {2} fragrant oleander. --आरूढः a horseman. --द्विषणी a she-buffalo. --प्रियः --यं barley. --मेधः a horsesacrifice; R. 13. 61. --यायिन्, --सादिन् m. a horseman. --वक्त्रः, --वदनः a Kinnara. --शाला, --स्थानं a horsestable. --स्कंधः a troop of horses.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0542-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुरङ्ग पुंस्त्री० तुरेण गच्छति गम--ख मुम् वा डिच्च । १ घोटके स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । २ चित्ते न० शब्दरत्ना० । “नियोज्यतंहोमतुरङ्गरक्षणे” रघुः । तुरगशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3326,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुरङ्गः, पुं स्त्री, (तुरेण वेगेन गच्छतीति । तुर + गम् + “गमे सुपि वाच्यः ।” ३ । २ । ३८ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या खच् । “खच्च डिद्वा वाच्यः ।” इति डित् । “अरुर्द्विषदिति ।” ६ । ३ । ६७ । इति मुम् ।) घोटकः । इत्यमरः । २ । ८ । ४३ ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ३१४ । “मृगा मृगैः सङ्गमनुव्रजन्ति गावश्च गोभिस्तुरगास्तुरङ्गैः ॥”) चित्तम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-634-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तुरंग" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
च-तुरंगसमास: च + तुरंग तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: तुरंग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चतुरंग 📚च 📚तुरंग ➤ च (और, भी, तथा, इसके अतिरिक्त) + तुरंग (‘going quickly’, a horse, Suśr.; Pañcat.; Śak. &c. (अंग्रेज…)
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): ‘going quickly’, a horse, Suśr.; Pañcat.; Śak. &c.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुरंग 📚जल्दी चलनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तुरंग
घोड़े के नाम (२.८.४३) — घोटक, वीति, तुरग, अश्व, तुरंगम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • चतुरंग = च + तुरंग तत्पुरुष (सम्भावित)
  • तुरंग = तुर + ं-ग तत्पुरुष/कर्मधारय/बहुव्रीहि — प्रकार अर्थ पर निर्भर

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें