🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:33:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चत्वार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चत्वारः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चत्वारः

अर्थ: चार

संस्कृत: चत्वारः

अंग्रेज़ी: four

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चतुर् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  2. चतुर् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चतुर्
चतुर्
catur
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
कुशल/फुर्तीला (2.10.19) दक्ष · पेशल · पटु · सूत्थान · उष्ण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चतुर् २ संज्ञा पुं॰ चार की संख्या । विशेष—हिंदी में इसका प्रयोग केवल समस्त पदों ही में होता है । जैसे—चतुरंगिणी, चतुरानन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चतुर् ˚त्वारस् m. pl., ˚त्वारि n. pl., 4 (acc. m. ˚तुरस् instr. ˚तुर्भिस् [for f., R. iv, 39, 33] gen. ˚तुर्णाम् abl. ˚तुर्भ्यस्; class. instr. dat. abl., and loc. also oxyt. Pāṇ. vi, 1, 180 f.; ifc. Kāś. & Siddh. on Pāṇ. vii, 1, 55 and 98 ff.; for f. See चतसृ);
चतुर् [cf. τέσσαρες, τέτταρες, Aeol. πίσυρες; Goth. fidvor; Lat. quatuor; Cambro-Brit. pedwar, pedair; Hib. ceathair; Lith. keturi; Slav. cetyrje.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (384,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चतुर् num. a. [चत्-उरन् Uṇ. 5. 58] (always in pl.; चत्वारः m.; चतस्रः f.; चत्वारि n.) Four; चत्वारो वयमृत्विजः Ve. 1. 25; चतस्रोऽवस्था बाल्यं कौमारं यौवनं वार्धकं चेति; चत्वारि शृंगा त्रयो अस्य पादाः &c.; शेषान् मासान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा Me. 110. --ind. Four times. [cf. Zend chathru; Gr. tessares; L. quatuor]. [In comp. the र् of चतुर is changed to a visarga (which in some cases becomes श्, ष् or स्, or remains unchanged) before words beginning with hard consonants]. --Comp. --अंशः a fourth part. --अंग a. having {4} members, quadripartite. --(गं) {1} a complete army consisting of elephants, chariots, cavalry, and infantry; एको हि खंजनवरो नलिनीदलस्थो दृष्टः करोति चतुरंगबलाधिपत्यं Ś. Til. 4; चतुरंगबलो राजा जगतीं वशमानयेत् । अहं पंचांगबलवानाकाशं वशमानये Subhāṣ. {2} a sort of chess. --अंगिन् a. having four parts. --(नी) a complete army, see चतुरंग. --अगुलं {1} the four fingers of the hand. {2} four fingers broad. --अंत a. bordered on all sides; भूत्वा चिराय चतुरंतमहीसपत्नी Ś. 4. 19. --अंता the earth. --अशीत a. eighty-fourth. --अशीति a. or f. eighty four. --अश्र, --अस्र a. (for अश्रि-स्रि) {1} four cornered, quadrangular; R. 6. 10. {2} symmetrical, regular or handsome in all parts; बभूव तस्याश्चतुरस्रशोभि वपुः Ku. 1. 32. --(श्रः, --स्रः) {1} a square. [] {2} a quadrangular figure. {3} (in astr.) N. of the fourth and eighth lunar mansions. --अहं a period of four days. --आत्मन् m. N. of Viṣṇu. --आननः, --मुखः an epithet of Brahmā; इतरतापशतानि यथेच्छया वितर तानि सहे चतुरानन Udb. --आश्रमं the four orders or stages of the religious life of a Brāhmaṇa. --उत्तर a. increased by four. --उषणं the four hot spices, i. e. black pepper, long pepper, dry ginger, and the root of long pepper. --कर्ण ( चतुष्कर्ण) a. heard by two persons only; Pt. 1. 99. --कोण (चतुष्कोण) a. square, quadrangular. --(णः) a square, tetragon, any quadrilateral figure. --गतिः {1} the Supreme Soul. {2} a tortoise. --गवः a carriage drawn by four oxen. --गुण a. four times, four-fold, quadruple. --चत्वारिंशत (चतुश्चत्वारिंशत्) a. forty-four; ˚रिंश --शत्तम forty-fourth. --णवत(चतुर्नवत) a. ninety-fourth, or with ninety-fouradded; चतुर्णवतं शतं ‘one hundred and ninety-four’. --दंतः an epithet1 of Airāvata, the elephant of Indra. --दश a. fourteenth. --दशन् a. four teen. ˚रत्नानि (pl.) the fourteen ‘jewels’ churned out of the ocean; (their names are contained in the following popular Maṅgalāṣṭaka: --लक्ष्मीः कौस्तुभपारिजातकसुरा धन्वंतरिश्चंद्रमा गावः कामदुघाः सुरेश्वरगजो रंभादिदेवांगनाः । अश्वः सप्तमुखो विषं हरिधनुः शंखोऽमृतं चाबुधे रत्नानीह चतुर्दश प्रतिदिनं कुर्युः सदा मंगलं ॥). ˚विद्या (pl.) the fourteen lores; (they are: --षडंगमिश्रिता वेदा धर्मशास्त्रं पुराणकं । मीमांसा तर्कमपि च एता विद्याश्चतुर्दश ॥). --दशी the fourteenth day of a lunar fortnight. --दिशं the four quarters taken collectively. --दिशं ind. towards the four quarters, on all sides. --दोलः --लं a royal litter. --द्वारं {1} a house with four entrances on four sides. {2} four doors taken collectively. --नवति a. or f. ninety-four. --पंच a. ( चतुःपंच or चतुष्पंच) four or five. --पंचाशत् f. (चतु पंचाशत् or चतुष्पंचाशत्) fifty-four. --पथः (चतुःपथः or चतुष्पथः) (--थं also) a place where four roads meet, a crossway; Ms. 4. 39, 9. 264. --(थः) a Brāhmaṇa. --पद a. (चतुष्पद) {1} having four feet. {2} consisting of four limbs. --(दः) a quadruped. --(दी) [] a stanza of four lines; पद्य चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा Chand. M. 1. --पाठी (चतुष्पाठी) a school for Brāhmaṇas in which the four Vedas are taught and repeated. --पाणिः (चनुष्पाणिः) an epithet of Viṣṇu. --पाद् --द (चतुष्य द्-द) a. {1} quadruped. {2} consisting of four members or parts. (--m.) {1} a quadruped. {2} (in law.) a judicial procedure (trial of suits) consisting of four processes; i. e. plea, defence, rejoinder, and judgment. --पार्श्वं the four sides of a square. --बाहुः an epithet of Viṣṇu. (--हु n.) a square. --भद्रं the aggregate of the four ends of human life (पुरुषार्थ); i. e. धर्म, अर्थ, काम and मोक्ष. --भागः the fourth part, a quarter. --भावः N. of Viṣṇu. --भुज a. {1} quadrangular. {2} having four arms, Bg. 11. 46. --(जः) {1} an epithet of Viṣṇu; R. 16. 3. {2} a quadrangular figure. {3} square. --(जं) a square. --मासं a period of four months. (reckoned from the 11th day in the bright half of आषाढ to the 11th day in the bright half of कार्तिक). --मुख having four faces. --(खः) an epithet of Brahmā; त्वत्तः सर्वं चतुर्मुखात् R. 10. 22. --(खं) {1} four faces; Ku. 2. 17. {2} a house with four entrances. --मंडलं a four-fold arrangement (of troops &c.). --युगं the aggregate of the four Yugas or ages of the world. --रात्रं (चतूरात्रं) an aggregate of four nights. --वक्त्रः an epithet of Brahmā. --वर्गः the four ends of human life taken collectively (पुरुषार्थ); i. e. धर्म, अर्थ, काम and मोक्ष; R. 10. 22. --वर्णः {1} the four classes or castes of the Hindus; i. e. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य and शूद्र; चतुर्वर्णमयो लोकः R. 10. 22. {2} four principal colours. --वर्षिका a cow four years old. --विंश a. {1} twenty-fourth. {2} having twenty-four added; as चतुर्विंशं शतं (124). --विंशति a. or f. twenty-four. --विंशतिक a. consisting of twenty-four. --विद्य a. one who has studied the four Vedas. --विद्या the four Vedas. --विध a. of four sorts or kinds, four-fold. --वेद a. familiar with the four Vedas. --(दः) the Supreme Soul. --व्यूहः N. of Viṣṇu. --(हं) medical science. --शालं (चतुःशालं, चतुश्शालं, चतुःशाली, चतुश्शाली) a square of four buildings, [] a quadrangle enclosed by four buildings; अलं चतुःशाल
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चतुर् त्रि० ब० व० चत--उरन् । १ चतुःसंख्यायाम्, २ चतुः- संख्यान्विते च । “चत्वारोवयमृत्विजः स भगवान् कर्म्मोपदेष्टा हरिः” वेणी० । स्त्रियां गौणे मुख्ये च चतस्रादेशः । “तासामाद्याश्चतस्रस्तु निन्दितैकादशी च या” मनुः । प्रियचतसा अतिचतसा । नञा सुना विना च समासे बहु० अच् समा० । अचतुरः सुच- तुरः विचतुरः । अव्यंयीभावे टच् समा० उपचतुरम् । अयववे तयप् चतुष्टय । चतुःसंख्यायां तदन्वित च त्रि० स्त्रियां ङीप् “चरितार्था चतुष्टयी” कुमा० । “ततोवारे सुच् “रात्सस्य” पा० सलीपे । चतुर् २ चतुर्वारे अव्य० । तत्रार्थे चतुस् इति शब्दकल्पनं प्रामादिकम् । “चतुर- वत्तः कात्या० श्रौ० । “चतुर्नमो अष्टकृत्वो भवाय” अथ० ११ । २ । ९ । “चतुरुपह्वयते” तै० स० २ । ६ । ७ । ३ । चतुष्टयार्थे च “गूढमैथुनधर्म्मं च काले काले च संग्र- हम् । अप्रमादमनालस्यं चतुः शिक्षेत वायसात्” इति चाणक्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2863,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चत्वारःचतुर् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन 📚
अन्य सम्भावना: चतुर् (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चत्वारः 📚 ➤ चार
संस्कृत: चत्वारः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चतुर् 📚चार की संख्या । विशेष—हिंदी में इसका प्रयोग केवल समस्त पदों ही में होत…🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चतुर्
कुशल/फुर्तीला (२.१०.१९) — दक्ष, पेशल, पटु, सूत्थान, उष्ण

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें