🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:52:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चपम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चपम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चपम्

अर्थ: (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

संस्कृत: परिकल्पने

अंग्रेज़ी: to cheat, to do misdeed

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्यय — चप् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  2. अव्यय — चि + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
  3. चप (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चप् + अच्
  4. चप (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चप् + अच्
  5. चप (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चप् + अच्
  6. चप् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लङ् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — चप् (चुरादिगण) · अर्थ: (परिकल्पने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचपयतिचपयतःचपयन्ति
मध्यमचपयसिचपयथःचपयथ
उत्तमचपयामिचपयावःचपयामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चपयति · लट् (आत्मने.): चपयते · लिट्: चपयाञ्चकार · लिट् (आत्मने.): चपयाञ्चक्रे · लुट्: चपयिता · लुट् (आत्मने.): चपयिता · लृट्: चपयिष्यति · लृट् (आत्मने.): चपयिष्यते · लोट्: चपयतात् · लोट् (आत्मने.): चपयताम् · लङ्: अचपयत् · लङ् (आत्मने.): अचपयत · विधिलिङ्: चपयेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): चपयेत · आशीर्लिङ्: चप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): चपयिषीष्ट · लुङ्: अचीचपत् · लुङ् (आत्मने.): अचीचपत · लृङ्: अचपयिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अचपयिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चपन · ण्वुल्: चपकः · तृच्: चपयिता · यत्: चप्यः · तव्य: चपयितव्यः · अनीयर्: चपनीयः · क्त: चपितः · क्तवतु: चपितवान् · शतृ: चपयन् · स्य-शतृ: चपयिष्यन् · शानच्: चपयमानः · क्त्वा: चपयित्वा · ल्यप्: प्रचपय्य · तुमुन्: चपयितुम् · णमुल्: चापम् · क्तिन्: चप्ति · क्वसु: चपयाम्बभूवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चप्
चप्
cap
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चप् cl. 1. ˚पति, to caress, soothe, console, Dhātup. xi, 5 : cl. 10. चपयति, ‘to pound, knead’, or ‘to cheat’, xxxii, 82.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (388,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चप् {vI.v} {c1c} P. (चपति) To console, soothe. {vII.v} {c10c} U. (चपयति-ते) 1 To grind, pound, knead. --2 To cheat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0485-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चपम्अव्यय — चप् + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) 📚
अन्य सम्भावना: अव्यय — चि + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय) | चप (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: चप् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चपम् 📚 ➤ (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)
संस्कृत: परिकल्पने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चप् 📚cl. 1. ˚पति, to caress, soothe, console, Dhātup. xi, 5 : cl. 10. चपयति…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चपम्: चप् + णमुल् — पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें