🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:18:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चमरस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चम-+रस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

रस

अर्थ: शब्द करना

संस्कृत: शब्दे

अंग्रेज़ी: to sound

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. रस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. रस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रस् (भ्वादिगण) · अर्थ: शब्द करना (शब्दे)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरसतात् / रसताद् / रसतुरसताम्रसन्तु
मध्यमरस / रसतात् / रसताद्रसतम्रसत
उत्तमरसानिरसावरसाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रसति · लिट्: ररास · लुट्: रसिता · लृट्: रसिष्यति · लोट्: रसतात् · लङ्: अरसत् · विधिलिङ्: रसेत् · आशीर्लिङ्: रस्यात् · लुङ्: अरसीत् · लृङ्: अरसिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रसन · ण्वुल्: रासकः · तृच्: रसिता · ण्यत्: रास्यः · तव्य: रसितव्यः · अनीयर्: रसनीयः · क्त: रसितः · क्तवतु: रसितवान् · शतृ: रसन् · स्य-शतृ: रसिष्यन् · क्त्वा: रसित्वा · ल्यप्: प्ररस्य · तुमुन्: रसितुम् · णमुल्: रासम् · घञ्: रासः · क्तिन्: रस्ति · क्वसु: रेसिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रस्
रस्
ras
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
बोल (एक सुगन्धित गोंद/औषधि) (2.9.104) बोल · गन्धरस · प्राण · पिण्ड · गोप
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रस् (cf. √ 1. रास्) cl. 1. P. (Dhātup. xvii, 63) रसति (rarely Ā. ˚ते; pf. ररास, रेसुः, MBh. &c.; aor. अरासीत् or अरसीत् Gr.; fut. रसिता, रसिष्यति, ib.; inf. रसितुम्, ib.), to roar, yell, cry, sound, reverberate, ŚBr. &c. &c.; to praise, Naigh. iii, 14 : Caus. रासयति (aor. अरीरसत्), Gr.: Desid. रिरसिषति, ib. : Intens. रारस्यते (or रारस्ति, Gr.), to cry out loudly, scream aloud, Bhaṭṭ.
2. रस् (rather Nom. fr. रस below) cl. 10. P. (Dhātup. xxxv, 77) रसयति (rarely Ā. ˚ते ep. also रसति and रस्यति), to taste, relish, ŚBr.; Up.; MBh. &c.; to feel, perceive, be sensible of Sāh.; to love, Dhātup. : Desid. रिरसयिषति, to desire to taste, Śiś.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (869,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रस् {vI.v} {c1c} P. (रसति, रसित) 1 To roar, yell, cry out, scream; करीव वन्यः परुषं ररास R. 16. 78; Śi. 3. 41. --2 To sound, make a noise, tinkle, jingle &c.; राजन्योपनिमंत्रणाय रसति स्फीतं यशोदुंदुभिः Ve. 1. 25; रसतां निर्भरं नूपुराणां Ratn. 1. 19; रसतु रसनापि तव घन जघनमंडले Gīt. 10 --3 To resound, reverberate. --4 To sing. --5 Ved. To praise. {vII.v} {c10c} U. ( रसयति-ते, रसित) 1 To taste, relish; मृद्वीका रसिता Bv. 4. 13; Śi. 10. 27. --2 To feel, perceive. --3 To love.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0905-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चम-रससमास: चम + रस् तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: रस् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चमरस 📚चम 📚रस् ➤ चम (खाना) + रस् (शब्द करना)
संस्कृत: शब्दे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चम 📚m. pl. = चमक-सूक्त, Pāṇ. v, 2, 4, Vārtt. 2, Pat🔵🟢🟤
रस् 📚(cf. √ 1. रास्) cl. 1. P. (Dhātup. xvii, 63) रसति (rarely Ā. ˚ते; pf. …🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • चमरस = चम + रस तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें