🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चमूः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चमूः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चमूः

अर्थ: ऊ सेना

संस्कृत: सेना, चमूसेना · पर्याय: बल, ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चमू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. चमू (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चमू (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचमूःचम्वौचम्वः
द्वितीयाचमूम्चम्वौचमूः
तृतीयाचम्वाचमूभ्याम्चमूभिः
चतुर्थीचम्वैचमूभ्याम्चमूभ्यः
पञ्चमीचम्वाःचमूभ्याम्चमूभ्यः
षष्ठीचम्वाःचम्वोःचमूनाम्
सप्तमीचम्वाम्चम्वोःचमूषु
सम्बोधनहे चमुहे चम्वौहे चम्वः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चमू
चमू
camū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चमू संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सेना । फौज ।
२. नियत संख्या की सेना जिसमें ७२९ हाथी, ७२९ रथ, २१८७ सवार और ६३४५ पैदल होते थे । यौ॰—चमुनाथ, चमुनायक, चमुप, चमुपति = सेनानायक । सेनापति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चमू f. (Ved. loc. ˚मू, RV. six times; once ˚म्वि, x, 91, 15; nom. du. ˚म्वा, iii, 55, 20; gen. loc. ˚म्वोस्; nom. pl. ˚म्वस्, viii, 2, 8; loc. pl. ˚मूषु) a vessel or part (two or more in number) of the reservoir into which the Soma is poured, RV.
˚म्वौ, f. du. ‘the two great receptacles of all living beings’, heaven and earth, Naigh. iii, 30 (cf. RV. iii, 55, 20)
sg. a coffin (?), ŚBr. xiii, 8, 2, 1; ŚāṅkhŚr. xiv, 22, 19
an army or division of an army (129 elephants, as many cars, 2187 horse, and 3645 foot, MBh. i, 292), MBh.; R.; Megh.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (388,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चमू स्त्री चम--ऊ । सेनामात्रे (गजाः ७२९, रथाः ७२९ अश्वाः २१८७, पदातयः ३६४५), एतत्संख्याभेदान्विते सैन्यभेदे च अमरः । “अक्षौहिणीशब्दे ४६ पृ० दृश्यम् । [] “रक्षाहेतोर्नवशशिभृता वासवीनां चमूनाम्” मेघ० । आधारे ऊ । ३ चमसे स्त्री “द्रप्सा मधश्चमूषदः” ऋ० १ । १४ । ४ । “चमूषदः चमसादिपात्रेषु अवस्थिताः” भा० । ४ द्यावापृथिव्योः द्वि० व० निघ०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2896-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चमूःचमू (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चमू (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चमूः 📚 ➤ ऊ सेना
संस्कृत: सेना, चमूसेना · पर्याय: बल, ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चमू 📚सेना । फौज🟠🔵🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चमू
सेना के नाम (२.८.७८) — ध्वजिनी, वाहिनी, सेना, पृतना, अनीकिनी, वरूथिनी, बल, सैन्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें